حقوق است ايرانيان نيز بر همين اعتقادند ، و آراء و احكام بسيار باريك و دقيقى دارند كه از مرز تصوّر و گمان من بيرون است . شناسايى هنر و سياست ، و طرز حكومت ، و آداب و عادات ايرانيان ، و بحث عميق دربارهء هر يك آنان بىگمان متضمن آگاهيهاى دلپذير ، و سودهاى سرشار است ، و بىترديد از آشنايى و معرفت با معارف مردمان مشرق زمين و طرايف و نوادرى كه در محيط زيست آنان وجود دارد ، مىتوان بسيارى از چيزهاى بديع و تازه آموخت كه همه به نوبهء خود جالب و دلكش مىباشند ، و ما تا كنون به اندكى از آنها آگاه شده‌ايم ؛ زيرا جهانگردانى كه تا اين زمان بدان سرزمينهاى پر از نوادر و جاذبه سفر كرده‌اند ، در سفرنامه‌هاى خود جز آنچه سطحى و مبهم ديده‌اند ، يا از زبان افراد عادى و كم اطلاع شنيده‌اند ، چيزى نياورده‌اند . جامعه و خوانندگان هوشمندى كه با دقت و آهستگى مندرجات سفرنامهء مرا از نظر مىگذرانند و با نوشته‌هاى جهانگردانى كه پيش از من بدان سرزمينها رفته‌اند مقايسه مىكنند برترى آن را آسان درمىيابند . اگر فرصت مىيافتم هر آنچه را در ايران با توجّه تمام مشاهده كرده‌ام يا ضمن ديدار و مصاحبه از زبان صاحبنظران و افراد ثقه و هوشمند و خردور شنيده‌ام ، و از زبان فارسى به زبان فرانسوى برگردانده‌ام منتشر كنم خدمتى لايق و قابل انجام مىدادم . زيرا در آنها اطلاعات جامع و خواندنى بسيارى دربارهء اخلاق و رفتار ، نوع تفكرات ، طرز حكومت ، چگونگى مذهب ، معارف و علوم و قوانين ايرانيان آورده‌ام « 1 » . گفتنى است كه تنها دانستن زبان ملتى براى راه يافتن به خلقيّات و تفكّرات و رازهاى زندگى آن قوم كفايت نمىكند ، بل‌كه پژوهنده بايد داراى قوّه تميز و تشخيص ژرف ، و ديدهء تيزبين و هوش سرشار باشد تا بتواند در اعماق روح آن جماعت نفوذ يابد ، و گر نه از كنجكاوى و سنجشهاى ظاهرى نتيجهء كامل حاصل نمىگردد ؛ و بديهى است تنظيم و پرداختن سفرنامه‌اى منسجم و آراسته كه مورد پسند دانشمندان جوامع بشرى قرار گيرد كار آسانى نيست . پيش از آن كه به ايران بازگردم براى اين‌كه به حقيقت دريابم آيا نشر مشاهداتم در آن سرزمين مورد توجه صاحبنظران قرار مىگيرد ، و بدانها به نظر اعتنا و

--> ( 1 ) شاردن كتاب تاجگذارى شاه سليمان را پيش از سفرنامه‌اش نوشته و منتشر كرده است .