صورت قوس را بر سر در كاخ و بازار شاه نقش كرده‌اند . اما ايرانيان همانند ما نيمى از صورت قوس را انسان و نيم ديگر را اسب به تصوير نمىكشند ؛ بل‌كه نيمى از آن را انسان و نيم ديگر را ببرى مىنمايند كه دمش به شكل مارى گرزه است ، و كمان‌دار تيرى به دهان مار فرو زده است . از آنچه گذشت از تواريخ ايران چنين برمىآيد كه اصفهان پيش از حملهء تيمور لنگ شهرى بسيار بزرگ و آبادان نبوده زيرا تازيان در زمان خلافت عمر در قرن هفتم آن را گشودند و دويست سال بعد به سبب شيوع بيمارى و با بسيارى مردند ، و باقى در دهكده‌اى به نام شهرستان كه در آن سوى رودخانه و بر كنار آن بود سكونت اختيار كردند . من دربارهء اين قريهء بزرگ و زيبا كه اكنون جز ويرانه‌هايى از آن بر جاى نمانده ، پيش از اين به مناسبت ياد كرده‌ام . يكى از آثار اين دهكده قبر خليفه الراشد است كه پس از اين‌كه از خلافت معزول شد ، اين مقام را براى گوشه نشينى برگزيد ، و سرانجام در سال 531 هجرى درگذشت . همچنين در تاريخ آمده در سال 421 هجرى علاء الدوله كه از طرف خلفاى بغداد حاكم ايران بود اصفهان را مركز حكومت خويش قرار داد . تيمور لنگ در جريان فتح آسيا اصفهان را گرفت ، و چون پس از رفتنش مردم سر به شورش برداشتند ، بازگشت ، از نو گشود ، و از سر خشم وحشيگريها كرد . از جمله فرمان داد كه هر يك از سربازانش سر يكى از بزرگان اصفهان را به درگاه او بياورند ، و چون بيشتر اهالى شهر به كوه و دشت گريخته بودند سربازان براى اجراى فرمان فرمانرواى خود به جان هم افتادند و سر همرزمان خود را مىبريدند . همين عمل را به كتزا Cotza پادشاه ايران كه در حدود سال 1460 سلطنت مىكرده نيز نسبت داده‌اند . اين قتل و غارتهاى وحشت‌انگيز از عظمت و جمعيت و آبادانى اصفهان بسيار كاست تا اين‌كه اعقاب شيخ صفى بر تخت شاهى برآمدند . ابتدا قزوين را پايتخت خود قرار دادند ، و شاه عباس كبير كه خداوند تدبير و راى و دلير بود ، بر اين نيت بود كشورش را به مرز ايران قديم برساند چون موقع اصفهان را براى انجام دادن نيّات بلند خويش كه نخست تسخير فارس و ولايات مجاور كرانهء درياى فارس بود مناسب يافت و آن شهر را پرنعمت و مستعدّ عظمت و آبادانى ، و هوايش را سازگار ديد آن را پايتخت خويش قرار داد ، و به نسبت فتوحاتش بر بزرگى و عمران آن افزود ، و براى اين‌كه همچنان بزرگ‌تر و آبادتر شود با صرف هزينهء زياد و تحمل زحمات فراوان كوه سخت