ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
1556
سفرنامه شاردن ( فارسى )
و آراسته به درخت است . با وجود اين در اين بخش شمس آباد جز دو گورستان و خانهء تفريحى اوغوربيگ صاحبديوان كه به فرمان شاه عباس دوم كور شد عمارت قابل توجهى وجود ندارد . محلّهء يوسف بنّا طرف چپ محلهء بيرون شهر خواجو به سمت مشرق امتداد دارد . اين محله به نام يوسف ، معمار مسجد جامع اصفهان نام گرفته است . وى چنان كه در تاريخ اصفهان آمده به گاه پيرى در اين جا كه در آن روزگاران كاملا باير و نامسكون بود عزلت گزيد و تا پايان عمر به زهد و عبادت پرداخت . مقبرهء اين معمار چابكدست پارسا در اين محلت است . شاه عباس كبير ارامنهاى را كه از ارمنستان عليا به اصفهان كوچانده بود در اين محلت ، بيرون شهر مسكن داد . ارامنه قريب شصت سال در آنجا ماندند ، اما شاه عباس آنان را با مسيحيان ديگر به جلفا واقع در آن سوى رود منتقل كرد ، زيرا بعضى از مسلمانان شب و روز به محلت يوسف معمار مىرفتند ، در آنجا شراب مىخوردند و مست مىشدند و نظم شهر را بر هم مىزدند ، اين محله داراى دويست و هفت خانه ، دو مسجد ، سه كاروانسرا ، دو بازار و دو مدرسه است . يكى از اين دو مدرسه فخر الملك و ديگرى محمد صالح بيگ نام دارد . در كنار هر يك اين دو مدرسه گرمابه ايست كه هر كدام متعلق به يكى از اين دو مدرسه است . اين محله بيرون شهر به گورستان جهودان منتهى مىشود كه بر كنار يك نهر و نزديك آسيابى است كه آسياب چهار سنگ ناميده مىشود . اين آسياب از آن بدين اسم موسوم شده كه يك چرخ چهار سنگ آسياب را به گردش درمىآورد . سنگ آسيابهاى ايران همانند سنگ آسيابهاى كشورهاى اروپا بزرگ نيست ، و حدّ اكثر قطرشان از دو يا دو پا و نيم در نمىگذرد . يكى از بناهاى بزرگ اين محلّه بيرون شهر مقبرهء ساروتقى صدر اعظم است كه اخته شد . كاخ ميرزا اشرف وزير محمد مهدى كه در اواخر پادشاهى شاه عباس ثانى صدر اعظم بوده ، در اين محلت است . ميرزا اشرف به وفور خرد و دانش و پارسايى معروف زمان خويش بود . ديگر از عمارات بزرگ اين محله كاخى است كه شاه در سال 1637 آن را در اختيار سفارت هولشتاين Holstein قرار داد . اولئآريوس Olearius منشى اين سفارت بىآنكه هدف و نقشه هيأت سفارت را بنمايد ، شرح آن را نوشته است . و خوددارى وى از افشاى اين موضوع پنهان داشتن رسوايى آن بوده