ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
1506
سفرنامه شاردن ( فارسى )
وزير را از اقامت كردن در آنجا معاف داشت ، و رسم سكونت وزير در آن خانه به منظور حفاظت از ميدان صورت نمىگرفت ، بلكه به قصد مراقبت خزانهء سلطنتى بود ، زيرا گنجينه پادشاه در باروى قلعه جاى دارد ، از اين رو آن را ناظر خانه هم مىخوانند و جز به ندرت ، آن هم با اجازهء مخصوص شاه وارد آن نمىشوند . كليدهايش نيز به دست چند كس است . يك كليد ناظر دارد كه وزيرش حافظ و عامل آن مىباشد . يك كليد در اختيار وزير شهر اصفهان و يكى در دسترس مسؤول و فرمانده جباخانه كوچك است اين سه مشتركا و با هم در را مهرموم مىكنند ، و بدون حضور اين سه تن با هم هرگز در گشوده نمىشود . من دو بار امكان تماشاى اين گنجينهء بزرگ را يافتهام ؛ مخصوصا بار دوم ، و آن شب روزى بود كه شاه مىخواست آنچه را در خزانه وجود داشت به زنان حرم خود نشان دهد . از اين رو مسؤولان گرانبهاترين و زيباترين جواهرات را براى تماشا مرتب كرده بودند . خزانه سه مخزن بزرگ دارد كه هر يك آنها مشتمل بر تالارى مدوّر است كه گنبدى بر فرازش مىباشد . غلام گردشهاى چهار گوشهاى به بلندى دوپا به پهناى پانزده پا در آنست ، و نيز چهار اتاق بزرگ در گوشههاى آن ديده مىشود . در مخزن اول تودهاى شمشير ، خرمنى از تفنگهاى فتيلهاى قديمى و كهنه و كمانهايى با تير وجود داشت . چون هواى ايران خشك و خالى از رطوبت است بيم زنگ زدگى آلات و ادوات فلزى هرگز در ميان نيست . ميان انبوه سلاحها چندين توپ زيبا و جالب ديدم كه بر قنداقهاى خود سوار بودند و برابر ديوار ، روى سكوها قرار داشتند . سلاحهاى گرانبهايى چون ادوات زركوب و نقرهكوب و قلمزده و كندهكارى شدهء مزين به طلا و نقره ، و خود و زره و برخى اسلحهء زيبا و نفيس اروپايى كه در جريان دو قرن اخير به پادشاهان ايران اهدا شده بود ، جملگى در صندوقهاى بزرگى جا داشتند . همچنين در همان مخزن اول چندين ساعت ديوارى بزرگ و زيبا و جالب كه طول بعضى آنها به هفت پا مىرسيد ، افزون بر هزار طپانچهء پرقيمت ، چندين نوع از بهترين مصنوعات و آثار هنرى سراسر جهان از جمله آلمان ، ايتاليا ، چين ، چندين كره جغرافيايى و نجومى ، دهها دوربين ، و پردههاى نقاشى بسيار عالى كه همه هداياى پادشاهان اروپا ، يا شركتهاى اروپايى بود ، وجود داشت . ميان مجموعهء سلاحها چندين تفنگ ساخت ايران بود كه جز فنر و لوله جملهء اجزاشان پوشيده از طلا ، و برخى نيز مزين به ياقوت و زمرد بود همچنين زرهها و سپرها