ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
1476
سفرنامه شاردن ( فارسى )
براى كلّيهء كسانى كه در هر جا تغيير مذهب مىدهند امرى طبيعى است . از آنجا رو به ميدان شاه خانهء مشعلدار باشى است كه داراى شغلى مهم است ، و حمام و كاروانسرايى به همين نام در كنارش مىباشد . شاه عباس ثانى اين عمارت را براى اقامت ژان كونس JeanCunais نمايندهء كمپانى هلند كه در سال 1652 به ايران آمده بود اختصاص داد . پس از آن كاخ ميرزا سعيد نايينى است كه يكى از بزرگترين و زيباترين عمارات اصفهان مىباشد . سپس حمام شيخ الاسلام ، و كمى جلوتر قصر محرّم پيشخدمت خاص و معتمد شاه صفى است كه هم بنايى باشكوه مىباشد ، و هم خوب نگهدارى شده است . در جانب راست آن مسجد بزرگ و خوش منظر مقصود بيگ مىباشد كه بر روى خرابههاى يك مسجد بسيار قديمى ساخته شده . در آن مسجد كهنه مزارى بوده كه طبق رسوم قديم مورد احترام بوده و در مسجد جديد مقصود بيگ نيز آن را كه معلوم نيست چه كسى به خاك خفته است ، بهجا نهادهاند . نزديك آن خانقاهى است كه درويشان در آن جمع مىشوند و همچنانكه راهبان و زائران كليساى رم در عبادتگاه خود گرد مىآيند اينان بر اين اعتقادند كه ترك دنيا خود عبادت است ؛ از اينرو به دنيا پشت كردهاند ، و به طيب خاطر فقر و بىنيازى را برگزيدهاند . گفتنى است كه محرّم خواجه ، نزديك كاخ خود يك مدرسه و يك كاروانسرا ساخته كه هر دو به نام وى معروف است ، و درآمد كاروانسرا به هزينهء طلاب مدرسه اختصاص دارد . چون در مشرق زمين مالكيت مخصوصا دربارهء درباريان و جاهمندان ، محترم و معتبر شمرده نمىشود و شاه به اندك بهانه همهء دارايى آنان را مصادره مىكند ، و گاه خودشان را نيز مىكشد براى مقابله با اين پيشامدها قسمت بيشتر دارايى خود را صرف ساختن بازارچه ، حمام ، كاروانسرا مىكنند ، و درآمد آنها را وقف نگهدارى و آبادانى مساجد و مدارس مىنمايند . اما تأثير اين تدبيرها پردوام نيست ، زيرا چه بسيار ، دير يا زود اين حمامها و كاروانسراها يا بازارچهها بر اثر مرور زمان ويران مىشوند و بىفايده مىمانند ، و متعاقب آن مدرسه و مسجد نيز متروك ، و طالبان علم براى توفيق يافتن در ادامهء تحصيل بايد به جستجوى بنياد ديگرى برآيند و حاميان مسجد نيز براى تعمير و ترميم آن منابع درآمد تازهاى بيابند .