به خاور واقع است گفته آمد ، و اكنون نوبت آنست بناهاى مهم و قابل ذكرى كه در همين سو از مغرب به شمال ساخته شده به شرح آيد . نخستين آنها عمارت ميرزا اشرف نامورترين پزشكان ايران است . از آن پس جايى كه كوچه مىپيچد بر سر انحنايش دو كوچهء طولانيست كه كوچهء طرف چپ به قلعهء طبرك منتهى مىشود ، و كوچهء طرف راست پس از راهى نسبتا دراز به ميدان شاه مىرسد ؛ و مسافتى جلوتر دو كاخ است كه يكى متعلق به ديلانجى باشى Dilandiy Bachy يكى از اعاظم رجال كشور است كه مسجد زيبايى نيز در كنارش ساخته شده است ؛ و كاخ ديگر متعلّق به شاه مىباشد . و من شاهد بودم كه در سال 1664 شاهزاده خانم هندى پيرى به نام صاحب كوچك در اين كاخ اقامت داشت . صاحب عنوان مهمى است كه در هند افراد اصيل و منسوب به خاندانهاى مهم را اعم از اين‌كه زن يا مرد باشند بدان مىنامند . اين شاهزاده خواهر آخرين پادشاه دكن بود . سال پيش كه سلطنتش پس از غلبهء مغول كبير به‌سرآمد ، صاحب كوچك در سال 1663 از راه دريا عازم زيارت مكّه شد اما ميان راه اسير يكى از دزدان دريايى هلندى شد ، و همهء داراييش به غارت رفت . پس از آنكه رهايى رفت چون فصل عبور از درياى احمر سپرى شده بود تصميم كرد از راه خشكى به سفر خود ادامه دهد . وقتى به ايران رسيد شاه عباس ثانى مانع سفر كردن وى شد . اما پس از اين‌كه شاه عباس درگذشت و پسرش « 1 » جانشين وى شد ، صاحب كوچك با تقديم هداياى كرامند به شاه نو اجازه سفر كردن گرفت ، و در سال 1668 به زيارت خانهء خدا رفت . طرف چپ كاخ ديلانجى باشى راه درازى ادامه دارد كه از دو طرفش كوچه‌هاى زيبا و خوش منظرى جدا مىشود ، و بازارچه‌هاى متعددى آنها را قطع مىكند . در آن نزديكى كاروانسراى قورچى باشى واقع است . قورچيان قديم‌ترين سپاهيان ايرانند . از آن پس كاخ چاووش خان است . اين شخصيّت سابقا آقاسى يعنى سردار غلامان بوده ، و دودمان وى از جمله طوايف معتبر ايران و همرديف ينىچريهاى عثمانى بوده‌اند . اين هر دو راه به ميدان شاه مىرسد ، و در امتداد آن كوچهء زيبايى است به نام كوچهء گدا على بيگ كه سابقا مستوفى ديوان محاسبات بوده است . خانهء وى ميان كوچه جاى دارد ، و كاخ رستم حاكم يكى از ايالات وصل به آنست . اين شخصيت يك مسجد و يك گرمابه نيز در جوار كاخ خود ساخته است .

--> ( 1 ) - شاه سليمان پسر و جانشين شاه عباس دوم روز سوم ربيع الثانى 1077 هجرى قمرى برابر 1045 خورشيدى بر اريكهء سلطنت برآمد و تا سال 1106 هجرى قمرى پادشاهى كرد .