ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
1468
سفرنامه شاردن ( فارسى )
از آنجا كه بگذريم به بازارى مىرسيم كه خانهء بسيار بزرگى در آخر آنست . اين خانه را ميرزا معين يكى از بازرگانان ثروتمند هندى ساخته ، و مسجدى نيز نزديك آنست . در صحن اين مسجد درختى كهن سال مىباشد كه مورد احترام دينداران است ، و پرهيزگاران و مؤمنان در زير آن با خلوص نيت و اعتقاد صافى به عبادت مىپردازند ، و بيشتر از آنچه در مسجد نماز مىگزارند در آنجا نماز مىخوانند . مسلمانان بر اين باورند كه بقاى درختان كهن حاصل توجه و بركت نظر امامان و مقدسان به آنهاست ؛ و بسى از آنان بسيار سال در سايهء اين درختان به عبادت پرداختهاند . مسجد موصوف نزديك چهار راهى است كه در طرف راست آن خانهاى به نام دوازده تومان واقع است . اين مبلغ معادل پنجاه لويى طلا مىباشد ، و هر تومان برابر پانزده اكوست . دوازده تومان نام زن روسپى زيبا و معروفى بوده كه چون از هر كس كه اول بار با وى همبستر مىشده دوازده تومان مىگرفته به اين نام مشهور شده است . در سال 1666 در نخستين سفرم به ايران اين روسپى هوسآفرين نوشين لب هم از نظر زيبايى خيره كنندهاش و هم از جهت دارايى بسيارى كه اندوخته بود شهرت بسيار داشت . خانهاش گرچه بزرگ نيست گوهرى را مانند است . اين خانه مشتمل بر يك اتاق بزرگ ، دو تالار ، سه كلاه فرنگى و چند صندوقخانه است . طرز ساختمان هر يك اينها متفاوت مىباشد . يكى چهار گوشه ، يكى به شكل مثلث ، ديگرى به صورت چليپا ، و آن ديگر شش گوشه است . آسمانه هر يك نيز به طرزى جداگانه ساخته و آراسته شده است . سراسر ديوارهاى همه اتاقها و تالارها از نقوش عاشقانه و هوسانگيزى از زر و لاجورد آذين يافته است . آگاهى دقيق و صحيح من دربارهء جزئيات اين خانه از آنست كه در سالهاى 1675 و 1676 با اجازهء مخصوص شاه در آن سكونت داشتهام . زيرا مسيحيان بدون اجازهء شاه حقّ اقامت داخل شهر را ندارند ، و منحصرا بايد در محلتى بيرون پايتخت ، در آن سوى رود سكونت اختيار كنند . چه اختلاط و مصاحبت و معاشرت آنان با مسلمانان غالبا دشواريها و بىنظميها پديد مىآورد . اگر يك مرد مسيحى با زن مسلمانى گرفتار شود يا بايد به اسلام بگرود و يا كشته شود . پيش از اين زمان مردان مسلمان براى آشاميدن شراب به خانهء مسيحيان مىرفتند . چون اين عمل گاهى موجب خونريزى مىشد ، همهء مسيحيان به حومهء شهر برده شدند . اما نمايندگان شركتهاى بازرگانى اروپايى و مبلّغان مذهبى آنان از شمول اين قانون مستثنى مىباشند . زيرا افراد اين دو دسته از حمايت مستقيم شاه برخوردارند .