ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
1466
سفرنامه شاردن ( فارسى )
پادشاه از همين راه مصادره و تصرف عدوانى عدهء زيادى از كاروانسراها و بازارچهها را در اصفهان به تملك خويش درآورده ، چنانكه در آخرين بارى كه من در اصفهان اقامت داشتم شمار كاروانسراها و بازارچههايى كه مصادره كرده بود از دويست و چهل و يك باب در مىگذشت . پس از كاروانسراى لله بيگ بازارى است كه كاروانسرايى به همان بزرگى در آن است . اين بازارچه و كاروانسرا هر دو انارفروشان ناميده مىشود . زيرا در هر سال مدّت نه ماه مقدار زيادى از نقاط مختلف كشور انار براى فروختن به اين كاروانسرا مىآورند . انارها را به منظور حمل در قشرى از پنبه مىپيچند و در صندوقهايى كه چهارپا بلندى و دو پا پهنا دارد مىچينند . انار يكى از ميوههاى خوب ايران است و همتاى انارهاى ايران در هيچ يك از كشورهاى اروپا وجود ندارد . زيرا انارهاى ما نه به بزرگى انارهاى محصول ايران است ، و نه لطافت و طعم خوش آنها را دارد . دانههاى درشت انارهاى ايران چندان خوش رنگ است كه در آينهء خيال نمىتوان رنگ سرخى درخشانتر و ديده نوازتر و دلپذيرتر از آن تصور كرد . هستهء دانههاى درشت اين انارها چندان ريز و لطيف است كه در دهان محسوس نيست . در طرف چپ بازارچه ، در راهى كه به سوى ميدان برج شاخ كه بعدا به شرح آن مىپردازم ، مىرود ، مدرسهء جدّه واقع است . اين مدرسه كه هشتاد سال پيش ساخته شده به نام بانى آن جدّه زن شاه صفى خوانده مىشود . پس از آن در بازار درازى كه ساروتقى صدر اعظم خواجهاى كه سرگذشتش را در يكى از فصول پيش به تفصيل آوردهام ساخته است كاروانسرايى در يك سو ، و گرمابهاى در سوى ديگر مشاهده مىشود كه اين هر دو نيز از بناهاى ساروتقى است . اين كاروانسرا از همهء كاروانسراهايى كه شرحشان را نوشتهام بزرگتر اما ناتمام است . زيرا پيش از آنكه ساختمانش پايان يابد بانى آن كشته شد . اكنون طبقهء زيرين كامل است كه زيبا و مسكون مىباشد . در آخر اين بازارچه و بيرون آن اصطبل كوچك اسبان است و طويلهء خاصه نام دارد ، و از آن جهت بدين نام خوانده مىشود تا از اصطبل بزرگى كه در محوطهء كاخ شاه است متمايز باشد . مجموع عمارات و بناهاى مهمى كه در جانب دروازهء حسن آباد ، در امتداد باختر