ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
1453
سفرنامه شاردن ( فارسى )
مىپذيرد كه روبهروى آن سه تالار بزرگ است ، و هر كدام دو اتاق كوچك دارد كه جايگاه كشيكچيان مىباشد . صاحبمنصبان دولتى و كسانى كه با شاه كار دارند مجازند كه در دو تالار اول درآيند ، ولى تالار سوم به خواجگان اختصاص دارد . سردر موصوف بر سر يك پيچ ، و در پناه برجى بلند واقع است ، و از بيرون ديده نمىشود . اين سردر پهن و مرتفع مىباشد . سقفش گنبدسان است و ديوارهايش تا ده ذراع از سطح زمين با صفحاتى از سنگ مرمر منقش و زرنگار پوشيده شده است ، و دور آن سكويى سرتاسرى است كه خواجههاى محافظ روى آن مىنشينند . وظيفهء اين خواجهها بردن پيغام خواجههاى بيرون از حرم به داخل است . زيرا عدهء خاصى از خواجهها اجازهء ورود به داخل حرم را دارند ، و همه نمىتوانند بدانجا درآيند . خواجههاى جوان به ندرت جواز ورود مىيابند ، و خواجههاى سفيد پوست مطلقا حق داخل شدن به حرم را ندارند ، مگر اينكه شاه آنان را بخواند . جايگاه سكونت خواجههايى كه در حرم خدمت مىكنند بيرون ، و از محل اقامت زنان حرم دور است و فقط خواجههاى پير و سياه وظيفهء بردن و آوردن پيغام را انجام مىدهند . پس از سردر بزرگ ، مسافتى دور از آن ، تا جايى كه نگاه را قوّت رسيدن است باغهايى است كه درختان انبوه و سردرهم آورده دارد . در فاصلهء صد و بيست قدمى ، چهار بناى بزرگ واقع است كه هيچيك آنها دورش ديوار ندارد ؛ زيرا فاصلهء ميان آنها با هم بيش از صد و پنجاه قدم نيست . نخستين عمارت مهمانخانه نام دارد ، زيرا مهمانان زن در آنجا پذيرايى مىشوند . زنان جاهمندان و بزرگانى كه براى ديدار كردن شاهزاده خانمهايى كه تازه عروسى كردهاند مىآيند ، در اين عمارت جمع مىشوند . همچنين زنان و دخترانى را كه براى نشان دادن زيباييشان به شاه ، به حرم مىآورند در اين عمارت حضور مىيابند . نام عمارت ديگر فردوس ، و اسم ساختمان ديگر ديوان آينه خانه است زيرا سطح همه ديوارها و سقف تالارش نيز از آينه پوشيده شده است . چهارمين عمارت ، عمارت درياچه ناميده مىشود زيرا برابر آن استخريست كه قطرش بيست قدم است . ايرانيان بر عموم حوضها و استخرهاى بزرگ را درياچه مىنامند . در اين استخر انواع پرندگان آبى ديده مىشود . همچنين در ميانش باغچهء سرسبزيست به قطر سى پا كه سطح آن از روى آب فقط شش انگشت بالاتر است ، و دور آن طارمى زراندودى نصب كردهاند . سراسر كنارههاى استخر به عرض چهار تواز با قطعات چهار گوش مرمر سفيد فرش شده و قايق كوچكى در آن است كه براى گردش روى آب يا رفتن به باغچه از وجود آن استفاده مىشود . چهار تن پادشاهانى كه پيش از پادشاه كنونى بر ايران سلطنت راندهاند