كارخانهء شاه را براى رنگرزى و نقاشى به استادان خصوصى شهر مىسپارند ، و مزد به ايشان مىدهند . طرز عمل براى رشتن و تابيدن نخ پارچه‌هاى معمولى و زربفت و ابريشمين ، و نخ مخصوص بافتن قالى نيز همين است . مزد اين كارها تقريبا هميشه ثابت است . قالى را كارگرانى كه در آباديها و ديه‌ها اقامت دارند و املاك شاه در اختيار آنهاست مىبافند و مزد خود را از مال الاجاره كم مىكنند . صاحبمنصبى كه ارباب تحويل ناميده مىشود و خريد اجناس به عهدهء اوست مدير كلّ همه كارخانه‌ها و كارپردازيهايى كه در پايتخت و ديه‌ها و آباديها براى شاه كار مىكنند ، مىباشد ؛ پيشكارى كليهء اين سازمانها و تأسيسات به عهدهء ناظر است كه بر تمام داراييها و درآمدهاى شاه نظارت و رياست دارد . ناظر هر سال يك بار ، و معمولا در فصل تابستان به امور كارخانه‌ها و كارگرانى كه براى شاه كار مىكنند ، و چگونگى پرداخت حقوق آنان رسيدگى مىكند . معمولا براى كلّيه كارگران هر صنف يك حواله صادر مىشود ؛ اما اگر كارگرى بخواهد مزدش با حوالهء جداگانه پرداخته شود درخواستش پذيرفته مىگردد . كارگرانى كه به جهتى مورد نظرند مزدشان را به يك مؤسسهء تجارى حواله مىكنند . اينان هم مزد خود را زودتر و راحت‌تر مىگيرند ، و هم بيش از پنج درصد بابت حق تحصيلدارى از حقوقشان كسر نمىشود ؛ اما كارگران ديگر ناچارند ده درصد مزد خود را بابت هزينه سفر به كسى كه حواله‌شان را نقد مىكند بپردازند . معمولا براى گرفتن حقوق افراد هر صنف يك نفر انتخاب و اعزام مىشود . اين نيز گفتنى است كه ناظر به كسى كه جلب نظرش را كند پاداش مىدهد . به قطع و يقين نمىتوان گفت كه مخارج كليه سى و دو كارخانهء شاه چقدر است . من در اين باره تحقيقات دقيق كرده‌ام و به اين نتيجه رسيده‌ام كه از پنج ميليون درمىگذرد . به هر روى اين مبلغ خطير و درخور شهريارى نامور و بلند آوازه مىباشد . مزد كارگران متغير است . بعض آنان هشتصد اكو و غذاى روزانه مىگيرند و حقوق برخى فقط هفتاد يا هشتاد فرانك است و غذا هم به آنان داده نمىشود . بنا به معمول هر سه سال يك بار مبلغى بر حقوق كارگران افزوده مىشود ، و يا مبلغى به عنوان پاداش به آنان مىدهند ، اما اين امر محقق و مسلّم نيست ، و بستگى به كرامت طبع شاه ، موافقت صدر اعظم و مساعدت ناظر دارد . همچنين پاداش كه معادل حقوق