كه به روى نادارى و فقر خويش پرده بيفگنند مىگويند چون مجلس درس آنان قابل استفاده نبوده است . طلّاب باسواد و فعّال براى جبران كمبود هزينهء زندگى ، يا آموزگار سر خانه مىشوند يا سمت للگى بچه‌هاى دولتمندان را مىپذيرند ، و يا به استنساخ كتب مىپردازند . در ايران همهء كتابها خطى است . نسخه‌نويسى و استنساخ كتاب رواج بسيار دارد ، و عدهء زيادى از اين راه روزى مىخورند ، و يك نفر باسواد از راه استنساخ كتاب مىتواند هر روز ده سو درآمد داشته باشد ، و اين مبلغ در مقام مقايسه با ارزش پول اروپا ، و هزينهء زندگى معادل سى سو مىباشد . طلبه‌ها گاهى نيز به گرفتن خمس و زكات كامياب مىگردند ، و بدين سان از رفاه و آسايش بيشترى برخوردار مىشوند . طلبه‌ها به مدير مدرسه احترام بسيار مىنهند زيرا اوست كه به آنان اجازهء اقامت در حجره‌ها را مىدهد ، و هم اوست كه مختار است هر يك ايشان را از مدرسه اخراج كند . افزون بر اينها از متولّى مستمرى آنان را مىگيرد ، و اوّل هر ماه ميانشان تقسيم مىكند . به سخن ديگر چنان كه دريافته‌ام مرادمندى و توفيق طلبه‌ها همه مرهون حمايت و حسن نظر مدير مىباشد . اين نيز گفتنى است هر مدرسه داراى مسجد يا ايوانى است كه طلّاب و ديگر نمازگزاران در آن جا رو به خدا مىكنند . جز از مدارس كه مدرّسان در آن جا به تعليم طلاب مىپردازند بعضى از كسان نيز در شهرهاى مختلف به ميل و اختيار خويش به تدريس مىكوشند . اين مدرّسان غالبا از ميان بزرگانى برخاسته‌اند كه مغضوب شاه شده‌اند يا به گناهى آنان را از دربار رانده‌اند و بىكار مانده‌اند . اين شخصيّتهاى از نظر افتاده نه تنها صبح و عصر در ساعاتى معين رايگان به داوطلبان تحصيل درس مىآموزند بلكه به طلّاب فقير كتاب و نوشت افزار مىدهند . بعضى از روزهاى هفته آنان را بر سر سفره مىنشانند ، به ايشان جامهء نو مىپوشانند ، و مدد مالى مىرسانند . مردم بر اين اعتقادند كه سائق بيشتر اين شخصيّتهاى از جاه جدا افتاده بدين نكوكاريها ، خودنمايى و ارضاى حسّ غرور خودشان است ، زيرا گروه طالب علمائى كه به مجلس درس اين مدرسان رو مىآورند ، و از فوائد علمى و مادى و سخاوتمنديهاى آنان بهره‌ور مىگردند ، همانند مبلغانى سخنور و گشاده زبان در ميان جامعه به ذكر محامد و فضائلشان مىپردازند و مىتوان به تحقيق باور كرد هيچ عاملى بهتر از تدريس رايگان و اعانه دادن به طلاب ، و جلب نظر آنان نمىتواند مايهء شهرت