بىدانشى و كثرت آزمندى اين عده چه مصائب و مشكلاتى به كشور وارد مىكند . در شريعت اسلام در كار توسعه و تعميم مؤسسات خيريه عمومى تأكيد فراوان شده از اين رو افراد دارا و نكوكار غالبا به ساختن مدرسه و مسجدى پيوسته به آن ، مبادرت مىورزند . اين مدارس نه تنها در شهرها بسيار است بل كه چنان كه ديده‌ام در شهركها و ديه‌ها نيز هست . افراد خيّر و متدين ساختن كاروانسرا را بر سر راهها ، مقدم بر همه خيرات و مبرات مىشمارند . در اين كاروانسراها كاروانيان رايگان فرود مىآيند و مىآسايند . در مرتبهء دوّم گرمابه ، قهوه خانه ، بازار و باغ مىسازند ، پس آن گاه مدرسه بر پا مىكنند ، و اجارهء قهوه خانه و بازار و باغ را وقف مدرسه مىكنند . بانيان اين آثار خير تا زنده‌اند معمولا خود مسؤول جمع آورى و تقسيم عايدات و حفاظت آنها مىباشند . ايرانيان اين مسؤولان را متولى مىنامند . اين كلمه عربى است و مترادف با لفظ فابريسه ) Fabricier ( ماست كه به معنى عضو شوراى دارايى كليسا مىباشد . انتخاب مدير و مدرّسان مدرسه به عهدهء متولى ، و واگذارى حجره به طلاب از جمله وظايف مدير مدرسه است . پس از فوت بانى ، مدرسه و متعلّقات آن به جانشينى كه وى انتخاب كرده و سمت متولى مىيابد واگذار مىشود ، و اگر اتفاق را به سببى كليهء دارايى بانى خيرات به نفع پادشاه مصادره شد ، صدر كه بزرگ‌ترين مقام روحانيت است امور مدرسه را اداره و بر آن نظارت مىكند . اين نكته نيز گفتنى است كه وقف كنندگان هر بنا پس از اين‌كه بنايى يا چيزى را وقف كردند ديگر مالك آن نيستند و عايدات هر موقوفه به مصارف پيش بينى شده مىرسد . اصفهان پنجاه و هفت مدرسه طلبه نشين دارد كه بيشتر آنها از آثار خيريّه پادشاهان مىباشد و مدير و مدرسان آنها به اراده و ميل سلطان وقت معين مىشوند . عايدات موقوفات مهم‌ترين و بزرگ‌ترين آنها بيش از دوازده هزار فرانك نيست كه ميان پنجاه تا پنجاه و پنج طالب علم تقسيم مىشود ؛ و بنابراين محاسبه فقر و محروميت طلبه‌ها آشكار مىگردد . برخى از آنان از نظر مالى چندان در مضيقه مىباشند كه توانايى اداى مزد مدرسان خود را ندارند ، و ناچارند در محضر استادانى كه رايگان درس مىدهند و عده‌شان زياد است تلمّذ كنند ؛ و اگر كسى از ايشان بپرسد چرا از محضر استادان قديم به مجلس درس اين استادان رو آورده‌اند براى اين