رسيديم كه بر روى رودخانهء بزرگى بسته شده بود . مردم محل اين رودخانه را رود نخجوان مىناميدند . بعد از پيمودن شش فرسنگ ديگر در زمينهاى ناهموار و پرتپّه و سنگلاخ ، شبانگاه كنار رود آراكس ) Araxe ( كه مردمان مشرق زمين آن را آراس ) Aras ( يا ارس ) Ares ( مىخوانند فرود آمديم و همان جا خوابيديم . براى گذشتن از رود ارس بايد از اسكى جلفا ) Esqui Julfa ( يا جلفاى كهنه عبور كرد . به اعتقاد برخى از مصنفان و محقّقان ، جلفاى كهنه همان جاست كه مردمان قديم آن را آريامن ) Ariammene ( مىناميدند . اين جلفا را از آن جهت جلفاى كهنه مىگويند تا از جلفايى كه رو به روى اصفهان ساخته شده بازشناخته شود . افزون بر اين در زمان حال اسمى است با مسمّى ، زيرا شهركى است كاملا ويران و اثرى از آبادانى در آن به جا نيست ، فقط ياد عظمت و شكوه آن در بعضى خاطرها به جا مانده است . جلفاى كهنه در طول كنارهء رود ارس و در شيب يك كوه واقع بوده ، گذرگاههايى صعب العبور داشته و با برجها و حصارهاى كوچكى نگهبانى مىشده است . ارامنه مىگويند اين جلفا در زمانهاى گذشته چهار هزار خانه داشته ، امّا اگر ملاك سنجش ويرانه‌هاى موجود باشد مىتوان باور كرد در زمان آبادانى نيز بيش از نصف اين مقدار خانه نداشته است . همچنين بيشتر اين خانه‌ها بيغوله‌هايى بوده كه در دامنهء كوه براى نگهدارى اغنام و احشام كنده‌اند و قابل سكونت آدميان نبوده است . من بر اين اعتقادم كه در سراسر زمين جايى بايرتر ، خشك‌تر ، و سنگلاخ‌تر از محلّ جلفاى كهنه وجود ندارد . نه درختى در آن است و نه گياهى در آن جا مىرويد ؛ و گرچه در نزديكيهاى آن نقاط سرسبز و حاصلخيز زياد ديده مىشود امّا اين مناظر خوب در جلفا ديده نمىشود . در عوض طرح و نقشهء جلفاى كهنه بسيار خوش‌نما ، و همانند يك آمفى تآتر طولانى است . در زمان حاضر در اين ويرانه شهرك سى خانوار زندگى مىكنند كه همه ارمنى مىباشند . جلفا را شاه عباس بزرگ ويران كرد و همهء ذوق و هنر و صنعتگرى و هنرى را كه براى برپاداشتن شهرى بدان استحكام و استوارى به كار رفته بود به خاك سپرد . همان عاملى كه شاه را به ويران كردن نخجوان و ديگر شهرهاى هم مسير آن وادار كرده بود ، وى را به خراب كردن جلفا برانگيخت . او بدين سبب چند شهر و شهرك را خالى از سكنه و ويران كرد كه عثمانيان به هنگام تعرض و حمله به ايران ، و عبور از اين راه از تهيّهء خواربار محروم بمانند .