عثمانيها هر سال از اين مسير به ايران حمله مىآوردند و خسارات زيادى به ايران وارد مىكردند چون عدّهء سپاهيان آنها از شمار لشكريان ايران بسى بيشتر ، و مقاومت در برابر حملات آنان دشوار ، بل كه غيرممكن بود شاه ايران همهء شهرها و آباديهاى مسير آنها را از روم تا تبريز خالى از سكنه و ويران و تبديل به بيابانى خشك و سوزان كرد تا سپاه دشمن گذشتن از آن راه را نتواند . شاه عباس سكنه اين شهرها و شهركها را با كليّهء اغنام و احشام و دارايى و اثاثهء آنان به شهرها و شهركهاى ديگر منتقل كرد ، و پس از ويران كردن آنها درختان آن جاها را به آتش سوزاند ، چشمه‌سارها را نيز به زهرآلود تا دشمن از آنها سيراب نشود ؛ و آنان كه تاريخ زندگى و كارهاى شاه عباس كبير را مطالعه كرده‌اند مىدانند كه اين شهريار در كليّه نقشه‌هايش به هدفهاى خود رسيده است . رودخانهء معروف ارس ارمنستان را از ماد جدا مىسازد . اين رود از كوهى سرچشمه مىگيرد كه مىگويند كشتى نوح در پايان توفان در آن‌جا متوقف شده است . « 1 » و شايد نام اين رود از اسم كوه آرارات مشتق شده باشد . رود ارس پس از طىّ مسير خود به درياى خزر مىريزد . اين رود خروشان ، شتابناك و بنيان‌كن است ، چندان كه از سرچشمهء خود دو رو به دريا نزديك مىشود سيلابها و نهرهاى كوچك و بزرگ به آن مىپيوندند و بر عظمت و شدّت جريانش مىافزايند . بارها در جلفا و طول مسير آن پل بسته‌اند امّا اين پلها با اين كه استوار و محكم ساخته شده‌اند هرگز نتوانسته‌اند در شدّت جريان رود پايدارى كنند و درهم شكسته شده‌اند . « 2 » در بهاران كه برفها و يخها بر اثر افزايش گرمى هوا آب مىشوند و به صورت جوى و نهرهاى كوچك و بزرگ به رود مىپيوندند ، ارس خشماگين ، كوبنده و پرنهيب پيش مىتازد و آنچه را در مسير خود بيابد درهم مىنوردد . چنان سخت مىغرّد و مىخروشد و مىآشوبد كه غريو و شدّت جريانش مايهء تعجّب و هراس كسانى كه از نزديك آن مىگذرند مىگردد . ما در سفينه‌اى كه مىتوانست سى نفر انسان و بيست اسب را از اين سو به آن سو منتقل كند ، نشستيم . من فقط براى حمل محمولات و همراهانم از آن استفاده كردم . چهار تن پاروزن آن را هدايت مىكردند . نخست به قدر سيصد گام در طول

--> ( 1 ) - رود ارس از كوه بنگل Bingal واقع در جنوب ارزروم سرچشمه مىگيرد . ( 2 ) - پل قديمى ارس را پسر خواجه نظام الملك وزير ساخته بود .