غلامحسين افضل الملك
26
سفرنامه خراسان و كرمان ( فارسى )
مدرسهايست كه آن مدرسه را در اين قرون اخير ساختهاند . اين مناره را با اين مسجد در يك زمان نساختهاند ، مناره از سابق بوده بعد اين مسجد را در پاى اين مناره ساختهاند به جهت اينكه در تمام مساجد اسلامى ديدهايم كه مناره را در توى صحن مسجد ميسازند . لكن اين مناره در پشت صحن مسجد واقع شده است . پس ميتوانيم بگوئيم كه مناره از سابق بوده و بعدا اين مسجد را در پاى آن ساختهاند . اين مناره از حيث منبتكارى از آجر بسى امتياز دارد و در كمر آن خطى از آجركارى رسم شده است كه خواندن آن بسى دشوار است . خط كوفى و نسخ و نستعليق و شكسته نيست كه بتوان به سهولت خواند . سر منار هم به قدر دو ذرع پريده شده و از هم ريخته است . منارهء ديگر كه از اين مناره غرابتش بيشتر و بنايش پيشتر است منارهايست كه در تارىخانه « 1 » با تاى دو نقطه واقع شده است . تارىخانه جائى است كه به شكل مسجد ساخته شده و صحن وسيعى دارد . ولى نمىدانيم كه چرا اينمكان را تارىخانه ميگويند در فارسى لفظ تارى با اينمكان منافات كلى دارد « 2 » . تارىخانه كنون خراب و باير است و ديوارهاى اطراف باقى است و در توى تارىخانه چندين ستون و چند دهنه حجره مانند طاقدار كه باهم اتصال دارند باقى است ،
--> ( 1 ) - تارىخانه بنائى است كه يحتمل آتشكدهاى در دورهء ساسانيان بوده است و بعدها در دورهء اسلامى تبديل به مسجد شده است و اين مسجد كه ساختمان آن خراب شده است هماكنون متروك و در جنوب شرقى شهر دامغان واقع شده است و آنچه از آن باقيمانده ستونهائى است به طول 35 و يا اندكى بيشتر و منارهاى است كه تاريخ بناى آن در زمان سلجوقيان است و كتيبهء آن به خط كوفى است . براى اطلاعات بيشتر به تاريخ قومس تأليف آقاى رفيع مراجعه شود . ( 2 ) - آقاى محمود فرخ مالك اصل نسخه در حاشيه نوشته است : شايد در ايام تسلط تركها در ايران اين نام روى اين بنا مانده باشد چون تارى در تركى بمعنى خداست و تارىخانه يعنى خانهء خدا .