و از ستون‌ها معلوم مىشود كه در چهار دور تارىخانه سر پوشيده بوده است و در وسط صحن بوده است كه طاق نداشته است . ستونهاى تارىخانه كه الآن موجود است بسى محكم است . آجرهاى آن باحجم‌تر و ضخيم‌تر از آجرهاى زمان اسلامى است . طرز كار گذاشتن آجرها غير از طرز آجركاريهاى دورهء اسلام است . بنا چندان متين ساخته و گچ در آجركارى به كار برده است كه بينندهء دقيق حيران ميماند . ظاهرا بناى اين تارىخانه شبيه مسجد است لكن اين بنا بناى عهد اسلام نيست . پايه و مايهء بنا شبيه به كارهاى مجوسان است كه در اين محل ستايش يزدان ميكرده‌اند . منارهء اين تارىخانه بسى قابل امتياز است كه بايد بجواهر آن را مرصع ساخت در نهايت خوبى آن را ساخته‌اند . هجوم برفهاى بهارى كلّهء مناره را انداخته است لكن خود مناره بيشتر از بيست ذرع ارتفاع دارد . كتابة در كمر و كلّهء آن رسم كرده است كه خط آن ابدا شبيه بخطوط اسلامى نيست به خط ميخى هم شباهت نداشت . درست نظر من نميديد لكن چنان گمان كردم كه وضع خطوط كتابةها شبيه بخطوط كلدانيين است . لكن با قواعد علوم تاريخى باز در نظر من بسى بعيد آمد كه اين خط از خطوط كلدانيين باشد . من از آثار بديعهء اين مناره و ستونهاى تارىخانه چنان استنباط كرده كه اين بنا از ابنيهء قبل از اسلام باشد . محمد عليخان صولت نظام « 1 » كه ذوق تاريخ و ژغرافى دارد و گاهى سياحت‌هاى خود را در اوراقى مىنگارد ، در چندى قبل حاكم دامغان بوده و تازه معزول شده است . با من ده سال است كه خصوصيت و رفاقت دارد . مرا با ايشان ملاقات دست داد ، سير خود را در باب تارىخانه بايشان گفتم . ايشان گفتند كه در دو سه ماه قبل من بدامغان

--> ( 1 ) - پسر حسين خان سرتيپ عموزادهء حاج ميرزا حسين خان سپهسالار كه از محصلين اعزامى دورهء ناصر الدين شاه و تحصيلات او در ذوب آهن بود و در قورخانه خدمت ميكرد . خود صولت نظام يا سردار صولت زمانى رئيس نظميه هم بوده است .