ميرزا خانلرخان

30

سفرنامه خانلرخان اعتصام الملك ( فارسى )

در هردو قمره خرج اكل و شرب هم به عهدهء رئيس كشتى است . مگر اكل و شربى كه خارج العاده باشد از قبيل تنقل و غيره كه آن را بايد شخص عليحده پول بدهد بخرد . مرتبهء فوق كه مسطحه و بام كشتى است ، يك فضاى مسطح پاكيزهء تميزى است . فرشش از تخته ، اطرافش به ارتفاع يك ذرع و چارك ديوار دارد بر روى هريك از قمره‌ها پنجره‌هاى آينهء اعلى كه روى آنها را شبكهء آهن گذاشته‌اند نصب است . در وسط كشتى تنوره از آهن بسيار قطور و مرتفع نصب است كه دودكش كوره‌هاى ديگ بخار است . در جنبين آن دو اطاق مسطح دارد . هريك مخصوص يك قمره . بالاى بام آنها را چوب و تخته انداخته به عرض واپور ، راهروى ساخته‌اند كه بالاى آن را با كتان پوشيده‌اند . آنجا جاى رئيس و حكمران واپور است . دو قطب‌نما در آنجا نصب است كه متصل رئيس واپور كه به اصطلاح اينها « كماندان » مىگويند يا نايب او كه « كپيتان » مىگويند در آنجا راه مىروند و با دوربين ملاحظهء اطراف و گاهى ملاحظهء قطب‌نما ، استنباط حالت دريا و استقامت راه مىكنند . در مؤخر كشتى هم دو دايره نصب است . در اطراف دايره دسته‌ها دارد . دو نفر از عملهء كشتى هميشه آن دايره‌ها را گرفته بر حسب اشاره و فرمان رئيس يمينا و شمالا مىگردانند . پيش روى هر يك از آن دو نفر يك قطب‌نما نصب است . هميشه چشمشان متوجه قطب‌نما و گوششان مراقب فرمان كماندان است . زمام انحراف و استقامت حركت و رفتار كشتى منوط به حركت آن دايره است . يكى از غرائب و صنايع بديعهء اين نوع بشر اينجا ظاهر شده است كه اين دستگاه به اين عظمت را با اين مقدار احمال و اثقال در ميانهء امواج دريائى كه هشت روز در سواحلش كشتى سير مىكند و ساحلى نمىبيند ، به گردش يك دايره چنان به اختيار و در تحت اقتدار خود آورده كه هيچ‌اسب باتعليمى در دست هيچ‌سوار قابل كرد و بختيارى ابدا به اين درجه تمكين ندارد . پيش از اين شنيده بودم كه شخص انگليسى بر اسبى