ميرزا خانلرخان
مقدمه 22
سفرنامه خانلرخان اعتصام الملك ( فارسى )
به مراسم زيارت و دعاگوئى قيام نموده ، مراجعت كند و ملتزم خدمت محولهء به خود شود . امر العالى مطاع . خدايگانا عريضهء عاليجاه ميرزا خانلر منشى است . خوشا به حال او كه به زيارت عتبات مىخواهد مشرف شده ، نايب الزياره شود و استدعاى مرخصى دارد كه صدر اين عريضه دستخط عالى عز صدور يابد كه فردا پسفردا انشا اللّه آقا با عيال روانه شوند . * * * مرخص است . از اين ساعت حكم عاليجاه ميرزا خانلر حكم زائر است . از همين ساعت التماس دعا دارم تا انشاء اللّه تعالى به حائر مقدس و تحت قباب طاهرات برسد كه ديگر تكليف آنجا را خودش مىداند . من نگويم چه كن ار اهل دلى خود تو بگوى . * * * ميرزا خانلر خان به عتبات عاليات روانه مىشود و روزنامهء اين سفر را در تاريخ رجب 1285 كه تاريخ مراجعت اوست ، از نظر ناصر الدين شاه مىگذراند . آنچه در اين سفر مورد توجه است ، طرز رفتار خشونتآميز عمال دولت عثمانى با زوار ايرانى و نفوذ سياست ايران در بركنارى نامق پاشا حكمران عراق مىباشد . ميرزا عبد الوهاب خان نصير الدوله در سال 1286 ه - ق به حكومت گيلان منصوب مىگردد ، و چون با ميرزا خانلر خان دوستى داشت ، او را به عنوان كارگزار با خود به گيلان مىبرد . دو سال بعد كه ميرزا حسينخان مشير الدوله صدراعظم و ملقب به سپهسالار مىگردد ، ميرزا خانلر خان را به تهران احضار و به مديريت ادارهء انگليس در وزارت امور خارجه منصوب مىنمايد . در سال 1290 ه - ق هنگامى كه ميرزا ملكم خان ناظم الدوله وزيرمختار ايران