حسين زمانى
30
سفرنامه بخارا ( عصر محمد شاه قاجار ) ( فارسى )
اقدس آورده سپرديم . روز ديگر نفسبيگ و تراببيگ هريك را يك دست خلعت و يك قبضه كارد جوهرى داده مرخص نموده ، خود آب و آذوقه برداشته روانه مرو گرديديم . از مشهد مقدس الى سرخس سى فرسنگ است و از سرخس الى مرو سى فرسنگ . در هر ده فرسنگ راه يك چاه شور و تلخ كه به اكراه حيوان آب آن را مىخورد هست . سه منزل را طى نموده به دو فرسنگى مرو رسيديم . پسر عاليجناب خليفه با پنجاه سوار به استقبال آمده ما را داخل مرو نو كه جاى خليفه است منزل داده ، چهار روز در مرو بهجهت آسايش مراكب مهمان خليفه بوديم . حق مطلب آنكه اين فدوى بهقدرى كه در ولايات متفرقه سياحت كرده مانند خليفه جوانمرد نديدهام و نيست ؛ تفصيل آن را بايد عليحدّه عرض كرد . همهء ريش سفيدان تكه و ساروق و سالور جمع شده اظهار ارادتمندى و جاننثارى نسبت به دولت عليه مىكردند ، مىگفتند هرگاه بندگان اقدس شاهنشاه اسلامپناه روحنا فداه ما را به چاكرى و بندگى قبول فرمايند ، ما غلام جان نثاريم و هر خدمت كه از دولت عليه رجوع شود در انجام آن جانفشانيم ، و تفصيل اين مقدمه آنست كه جماعت ساروق اجتماع كرده نياز محمدباى را كه از جانب خان ارگنج حاكم در آنجا بوده و در سال قبل با هزار و دويست نفر در قلعه كه خود محمد نيازباى در مرو نو ساخته بود كشتند ؛ آن هم بايد عليحده عرض شود . از مرو آب و آذوقه برداشته روانهء بخارا شديم . از مرو الى بخارا شصت فرسنگ است ، و الى چهارجوى چهل و پنج فرسنگ . در راه مرو تا چهارجوى چهارچاه دارد ؛ سه چاه آب شور و تلخ كه به كار دواب و مواشى مىآيد ، و يكى شيرين . فاصلهء فيما بين چاهها دوازده فرسنگ است . علف كمتر بهم مىرسد . بعد از طى مسافت معروضه به چهارجوى رسيديم . در آنجا قلعه [ اى ] دارد بسيار بزرگ ولى بسيار خراب . در سه سال قبل كه سركار امير [ نصر اللّه ] به محاصرهء خوقند رفته بود خان ارگنج با سى هزار جمعيت بر سر چهارجوى آمده ، چهل هزار خانوار را از آنجا