« تا انسان داخل در تحقيقات يك موضوع نشده است نمىداند نويسندگان ديگر و محققين خارجى چه تحقيقات بليغ كرده و چه مطالعات عميق نموده‌اند . موضوع ممالك آسياى مركزى نيز يكى از آن موضوعاتى است كه در اطراف آن كتب زياد نوشته شده است . چه عمال سياسى دولت انگليس و چه عمال سياسى و نظامى دولت روس . گاهگاهى هم محققين و سياحان فرانسه و آلمان گاهى هم بعضى از محققين و سياحان ساير ملل هر يك ، يك يا دو و اغلب شده چندين جلد كتاب در باب اين ممالك نوشته‌اند كه براى مطالعهء آن‌ها اقلا چندين سال وقت لازم دارد ، در صورتى كه تحصيل آن‌ها به سهولت انجام شود . براى ممالك آسياى مركزى در نيمهء آخر قرن نوزدهم بقدرى كتاب در زبان‌هاى مختلف نوشته شده است كه مىتوان گفت در هيچ موضوع در اين مدت محدود اين اندازه كتاب نوشته نشده است » « 1 » اهميت منطقه و رقابت بين دو دولت روس و انگليس را مىتوان از انبوه نوشته‌ها و گزارش‌هاى مأموران روس و انگليس دريافت ؛ ولى تعداد ناچيزى از اين كتاب‌ها و سفرنامه‌ها تا به امروز به فارسى برگردانده شده است . با وجود اين در كمال تعجب ملاحظه مىشود كه بطور نسبى ترجمهء اين گزارش‌ها در زمان ناصر الدين شاه بيش از برگردان آن‌ها به فارسى در ادوار بعدى است به عنوان نمونه بعضى از اين كتاب‌ها كه در دورهء ناصر الدين شاه به فارسى برگردانده شده به شرح ذيل معرفى مىشوند : سال 1286 ه . ق - ترجمهء « سفرنامهء تركستان » از پاشينو مأمور روسى ، توسط مادروس داود خانف . سال 1295 ه . ق - ترجمهء « شرح آسياى مركزى » از كستنكو مأمور نظامى

--> ( 1 ) . محمود محمود : تاريخ روابط سياسى ايران و انگليس . . . ، ج 4 ، ص ، 203 - 1202 .