روسيه در آسياى مركزى ، توسط مادروس داود خانف . سال 1299 ه . ق - ترجمهء « احوال تراكمه » توسط بارون نرمان . سال 1302 - ترجمهء « سفرنامهء موزر » توسط على مترجم . سال 1304 - ترجمهء كتاب پرحجم « تاريخ و سفرنامهء خيوه » از مسترماگامان امريكايى ، از متن تركى به فارسى توسط محمد عارف ( اسپناقچى ) . در پايان قرن سيزده هجرى قمرى - ترجمهء « طرح جنرال خووليف » فرماندهء روسى بخارا . سال 1314 ه . ق - ترجمه كتاب قطور سه جلدى « جنگ تركستان » از اسكوبلف روسى ، توسط امان ميرزا . در كنار اين ترجمه‌ها كه به معرفى چند نمونه از آنها اكتفا شد از آغاز حكومت ناصر الدين شاه البته به درايت امير كبير گزارش‌نويسى از محل‌هاى مأموريت براى مأمورين و كارگزاران ايرانى نيز مرسوم شد كه چند نمونه از آنها به مسائل ماوراء النهر و وقايع آن سامان مربوط است . سال 1268 - گزارش سفر ميرزا رضا قلى خان لله باشى ( هدايت ) به دنبال سفرش به خيوه كه با عنوان « سفارت‌نامهء خوارزم » چاپ شده است . سال 1277 - گزارش سيد محمد لشكرنويس نورى از جنگ مرو به فرماندهى حمزه ميرزا حشمت الدوله والى خراسان و وزيرش قوام الدوله . سال 1296 - گزارش پسر اعتماد السلطنه ( عبد الله بن مصطفى قليخان اعتماد السلطنه قراگزلو ) دربارهء تركمان‌هاى آن نواحى . « 1 » گرد آمدن اين همه آثار مربوط به خراسان و ماوراء النهر چه ترجمه و چه تأليف در دستگاه دولت ناصرى يك معنى مىتواند داشته باشد و آن هم اهميت موضوع براى دولت ايران بوده است . حال اينكه با توجه به اطلاعات دولت ايران چرا

--> ( 1 ) . براى آگاهى بيشتر از اين گونه ترجمه‌ها و سفرنامه مراجعه شود به فهرست‌هاى نسخه‌هاى خطى كتابخانه‌هاى : ملى ، مجلس ، ملك ، دانشگاه تهران و . . .