حسين زمانى
11
سفرنامه بخارا ( عصر محمد شاه قاجار ) ( فارسى )
محمد شاه قاجار درخواست مىكند كه شاه ايران از نفوذ خود در امير بخارا استفاده كرده و مانع قتل ولف شود . « 1 » معرفى نسخهء حاضر با اشارهاى به كتابهايى دربارهء ماوراء النهر پس از شكست ايران از روسيه در قفقاز و جدا شدن چندين شهر از ايران طبق عهدنامههاى گلستان و تركمانچاى ، توجه دولتهاى روس و انگليس به شمال شرقى و ماوراء النهر معطوف شد . هر يك از اين دو دولت به لحاظ اهميت موضوع در پى كسب اطلاعاتى از اوضاع و احوال اين مناطق ( خراسان و ماوراء النهر ) بودند . لذا طى قرن نوزده و اوايل قرن بيستم ميلادى ، مأموران زيادى از طرف دولتهاى انگليس و روس به منطقه گسيل شدند تا خواستههاى دولتهاى خود را برآورند . البته در بين اين افراد ، بودند كسانى از مليتهاى ديگر كه يا به قصد جمعآورى خبر براى روزنامههاى اروپايى و امريكايى و يا به منظور ارضاء حس كنجكاوى خود خطر مىكردند و در سرزمينهاى مذكور در فوق به سياحت مىپرداختند ، كه حاصل كار آنها نيز مورد استفادهء دو رقيب ( روس و انگليس ) قرار مىگرفت . لرد كرزن فصل اول كتاب معروف خود « ايران و قضيهء ايران » را به معرفى سفرنامهها و كتابهايى اختصاص داده كه دربارهء ايران نوشته شده . تنها در قرن نوزده ميلادى حدود دويست كتاب و سفرنامه دربارهء ايران فهرست شده كه تعداد زيادى از آنها به شرق و شمال شرقى ايران و ماوراء النهر مربوط مىشود . « 2 » شادروان محمود محمود براى تدوين اثر پربار و ارزندهء خود تعداد قابل توجهى از اين سفرنامهها و كتابها را مورد مطالعه قرار داده و به اقتضاى موضوع نمونههايى از ترجمهء آنها را به دست داده است . وى از آن همه تأليف به حيرت افتاده ، مىنويسد :
--> ( 1 ) . محمود محمود ، ج 2 ، ص ، 507 . ( 2 ) . لرد كرزن : ايران و قضيه ايران « ج 1 » ترجمه غ . وحيد مازندرانى ، فصل اول .