مآثر السلطانيه تأليف عبد الرزاق دنبلى « 2 » ( متوفى 1243 ق ) ، تاريخ نو تأليف جهانگير ميرزا « 3 » ( متوفى 1269 ق ) ، تاريخ جهان آرا تأليف ميرزا صادق وقايع‌نگار مروى « 4 » ، ناسخ التواريخ تأليف ميرزا تقى سپهر « 5 » ( متوفى 1297 ق ) و غيره را نام برد « 6 » . اين چند اثر بخصوص به علت آنكه رويدادهاى تاريخى و حوادث سياسى زمان آغا محمد خان و فتحعلى شاه را بيان مىكنند ، حايز اهميت خاصى هستند ، اما تاريخ نويسى سنتى ايران ، اغلب به بازگو كردن وقايع سياسى و برخوردهاى نظامى مىپردازد و مسائل اجتماعى را مورد توجه قرار نمىدهد . براى محققان و علاقه‌مندان اهل تاريخ به دليل همين عدم توجه ، سفرنامه‌ها بويژه داراى اهميت‌اند . زيرا نويسندگان آنها ، به طور چشمگيرى اين‌گونه موارد را بيشتر مورد توجه قرار داده‌اند ، با وجودى كه اغلب با اهدافى سياسى عازم سفر به ايران بوده‌اند . انگيزه مسافرت به ايران ، علاوه بر اهداف سياسى و نمايندگى دولتهاى متبوع ، برقرارى روابط بازرگانى و نيز علاقه‌مندى علمى و كنجكاويهاى فردى بوده است . همهء اين دلايل باعث مىشود كه تعداد مسافران ايران زياد باشد و سفرنامه‌هاى متعددى در قرن دوازدهم و سيزدهم هجرى قمرى / هجدهم ميلادى نوشته شود . مؤلفان اين سفرنامه‌ها علاوه بر مطالب سياسى و اجتماعى ، اطلاعات جغرافيايى ، گياه‌شناسى ، پزشكى و اقتصادى به دست مىدادند كه هر يك از اين آگاهيها ، در برداشتهاى اجتماعى تاريخ ايران اهميت ويژه‌اى دارد . از ميان كسانى كه در دهه‌هاى آخرين قرن هجدهم ميلادى ( اوايل قرن سيزدهم هجرى قمرى ) به ايران سفر كردند ، مىتوان اين افراد را نام برد :

--> كنيد : محمد تقى بهار « بازگشت ادبى » مجلهء ارمغان ، سال 13 ، ص 443 و بعد . ( 2 ) . عبد الرزاق دنبلى ، مآثر السلطانيه ( تهران ، 1351 ) . ( 3 ) . جهانگير ميرزا ، تاريخ نو ، به اهتمام عباس اقبال آشتيانى ( تهران ، 1327 ) . ( 4 ) . براى آگاهى از زندگانى و سبك تاريخ جهان آرا رجوع كنيد به : عباس اقبال آشتيانى ، « تاريخ جهان آرا » ، در مجله يادگار ، س 5 ، ش 1 و 2 ، ص 115 و بعد . ( 5 ) . محمد تقى سپهر ، ناسخ التواريخ ، 4 ج در 2 مجلد ( تهران ، 1353 ) . ( 6 ) . براى اطلاع بيشتر از منابع تاريخ ايران در عصر قاجار به‌طوركلى رجوع كنيد به : غلامرضا ورهرام ، تاريخ سياسى و سازمانهاى اجتماعى ايران در عصر قاجار ، ج 2 ، ( تهران ، 1369 ) ، ص 11 و بعد .