خوانين ولايات هميشه با عده و تدارك سفر ، مهياى حركت هستند كه به محض و مجرد رسيدن حكم پادشاه ، بىدرنگ روانه مىگردند . اين افراد لشكر ايران ، يعنى « قشون سوارهء » آن ، از هر طايفه و از هر جنس مختلط باشند : از قبيل كرد ، تركمان ، ازبك ، افغان و لزگى . هر طايفه را رئيس مخصوصى است كه به فرمان او حركت كنند . « قشون پياده » آن‌كه به هنگام ضرورت و احتياج مىگيرند ، عبارت است از روستاييان كه بلا امتياز و تفاوت به حكم ، يك جا گرد آورند . تمامى اين لشكريان در تحت فرمان شخصى باشند كه وى را « سردار » نامند . رؤساى هر طايفه رئيس و بزرگ متبوعين خويش باشند . صاحبان جزء از اين قرارند : « مين‌باشى » كسى است كه هزار نفر به وى سپرده شود . « پنجه‌باشى » پانصد ( و گاه پنجاه ) نفر دارد . « يوزباشى » كسى است كه يك [ دستهء ] صدنفره به او سپرده باشند . « اسلحه » ايرانيان تير ، كمان ، نيزه ، شمشير و خنجر و غيره ، از اسلحهء قديمى است . با اسلحهء آتشين شناسايى هم دارند . امّا كمتر از عثمانيان به‌كار برند . در زمان نادر شاه « توپخانه » به‌كار مىبردند و نتيجهء بسيارى نيز بر آنها مترتب مىشد . بعضى از توپهاى توپخانه نادرى را ديديم كه علامت خوبى داشتند و در زمان سلطنت وى ساخته بودند . امّا گمان دارم كه در دو سفر خود ، آغا محمد شاه به تفليس و خراسان ، هيچ آنها را استعمال نكرده و به همراه نبرده است . تفنگهايشان ، تفنگهاى فتيله‌اى بسيار بلندست كه دو شاخه دارد . به هنگام انداختن بايد زمين گذاشته و در روى دو شاخه ، خالى كنند « 28 » . « توپ » اكنون محض تجمل ، چند عددى دارند و استعمال نكنند . بعضى از سواران را « قرابينه » « 29 » باشد كه در هنگام حرب هر يك بار خالى كنند . جزء اعظم قشون ، « نيزه » دارند و شمشيرى كج در ميان بسته‌اند . جفتى « طپانچه » نيز در كمر دارند . آنان كه از جانب شرقى درياى خزر آيند ، از قبيل تركمان و ازبكان ، اسلحهء آتشين ندارند . شمشير بلند و كج با نيزه و تير و خنجر دارند . بسيار كم و نادر باشد كه طپانچه در كمر داشته باشند . نيزه‌هاى سبك مانند نيزه‌هاى اعراب نيز دارند . در جنگها تمامى [ آنها ] به‌كار برند و تير را با چوبى [ - كمان ] اندازند كه به هنگام فرار و غيره در پشت [ بسته ] باشند . آنان به

--> ( 28 ) . اين تفنگها ، اصطلاحا به « تفنگ دوشاخ » معروفند . توجه علاقه‌مندان را به سلاحهاى موجود در موزهء نظامى ايران واقع در مجتمع سعدآباد تهران جلب مىكنم . ( 29 ) . قرابينه يا قرابين ( Carabine ) - قسمى تفنگ كوتاه و سبك .