كه ماهوت را در قيمتى كه اهالى فرنگستان خيال فروش داشتندى ، نمىخريد و مىگفت بسيار گران است . اقمشهء حرير هم در خود ايران به عمل مىآيد و اسباب خرازى و غيره چندان طالب ندارد ، پس به همين سبب امتعهء اروپايى چندان اميد سودى نداشت . اين تجارت از براى اهالى هلند و انگليس خوب بود . اولى جوهريات « 9 » كه شاه عباس در تاريخ هزار و ششصد و بيست و سه ، هنگامى كه اهالى پرتغال را از جزيرهء هرمز بيرون مىكرد ، به ملت انگليس داده بود و آن ، اين بود كه گمرك امتعهء خارجه در مملكت و داخله در آن را يك‌مرتبه در بندر عباس دريافت كند و در محلى ديگر مطالبه نكند . اين به قدر نصف گمرك از سايرين ، براى انگليسيها تمام مىشد . فرانسويان را كارى عمده در ايران پيش نمىرفت . به سبب اينكه در هندوستان چنان كه بايد ، جاىگير نشده بودند . امّا در اسلامبول و ازمير و حلب اشيا كثيرى از محصولات ايرانى و امتعهء خارجه از قبيل ابريشم و پشم و غيره را از آن مملكت به چنگ مىآوردند . شركتى از انگليس و روس در گيلان تركيب يافته و از تاريخ 1739 م در آنجا متمكّن گرديده بود تا فرانسويان را از خريدارى ابريشم منع كند و ماهوت و ساير محصولات كارخانه‌هاى مملكت خود را به خط مستقيم به ايران وارد كند . اين شركت قريب به نه سال در گيلان بود . امّا بعد از فوت نادر شاه كه در تاريخ 1747 م واقع شد ، و انقلاباتى كه فيما بعد بر اين مملكت وارد گرديد ، آنها را مجبور كرد كه مقام خود را ترك كنند . همچنان كه تمامى اهل فرنگستان كه در اصفهان بودند ، رفتند و برخى در بندر عباس توقف كرده ، منتظر شدند كه بعد از اين انقلابات ، شايد دوباره مراجعت كنند . فرانسويها كه از اصل سودى در ايران اميد نداشتند ، بالكل ايران را ترك كردند . من بعد هم خيال مراوده و مقاوله ندارند ، ليكن مطمع نظر تجارت به طرف بصره و مسقط انداخته‌اند . هلنديها در سال 1756 م ، بندر عباس را ترك كردند و جزيرهء خارك را متصرف شدند . اين جزيره واقع است در منتهاى خليج [ فارس ] و به مسافت قليلى از بندر ريگ [ قرار دارد ] . در اين جزيره ، قلعه‌اى « 10 » ساخته و شروع به تجارت با جنوب ايران كردند . در حدود سال 1727 م به رياست كنت [ هلندى ] ، بندر عباس متصرف شد و دار التجارهء

--> ( 9 ) . جوهر ( معرّب گوهر ) به هر سنگ گرانبها مانند ياقوت ، الماس و غيره اطلاق مىشود . ( 10 ) . براى آگاهى از سابقهء تاريخى اين قلعه رجوع كنيد به : مريم ميراحمدى ، « جزيرهء هرمز در متون جغرافيايى و تاريخى قديم » ، در مجلهء تحقيقات جغرافيايى ، ش 17 ( مشهد ، 1369 ) .