انگليس منهدم گرديد . « 11 » در اين تاريخ [ هلنديها ] قونسولى در بندر ابوشهر [ بوشهر ] گذاردند تا مهمات شركت هندوستان را خودشان با بصره انجام دهند و حفظ كشتيهاى تجارتى كه وارد شطالعرب مىشوند ، بكنند و سهولتى در بيع و شراء امتعه ايجاد كنند . بارهايى را هم كه برمىگشت ، براى فرنگستان مىفرستادند و بقيه را به سلامت وارد بصره مىكردند . در تاريخ 1765 م ، هلنديها از جزيرهء خارك به حكم شيخ ميرمهنّا رانده شدند . از اين تاريخ به بعد ديگر كسى از اين ملت در خليج فارس ظاهر نگرديد و بالكله ترك تجارت ايران كرده‌اند . در شمال جزيرهء خارك ، قلعه‌اى « 12 » كه ساخته بودند با توپهايى چند كه در آن باقى گذاشته بود ، اكنون هم باقى است . در پيش روى اين قلعه ، لنگرگاه بسيار مطمئن و خوبى است كه كشتيهاى بسيار بزرگ توانند كه در آنجا لنگر اندازند . اين جزيره تخمينا سه فرسخ قطر دايره دارد . امروزه قريب چهارصد نفر خانواده دارد كه مشغول زراعت هستند . قدرى گندم و قدرى از حبوبات و كمى پنبه ، محصولات آنهاست . درخت خرما و انجير و بادام و انگور دارند ، و در طرف جنوبى جزيره كوههاى كوچكى است كه آبهاى خوشگوار از آنها سرازير مىشود . در يك سال ، مسيو پيرولت « 13 » كارگزار شركت فرانسه در هند و مقيم بصره ، از كريم خان خواهش كرد كه جزيرهء مزبور را به دولت فرانسه واگذار كنند . در اين باب سندى از كريم خان گرفته و به پاريس فرستاد ، امّا در خلال اين احوال شركت [ فرانسوى هند شرقى ] در هندوستان منقطع گرديد . [ با اين رويداد ] دولت فرانسه از تصرف جزيرهء مزبور منصرف شد و نتيجه‌اى براى سند مترتب نگرديد . پ . تجارت ايران و عثمانى تجارت ايران و عثمانى چندان وسعتى ندارد و منحصرست به ادويه‌ها مانند ثعلب ، زيره و يا نشادر ، ترياك و پادزهر و غيره ، و چوب گيلاس براى چپق كه از لرستان مىآورند . پوست برّه كه از شيراز آيد . تنباكو براى بغداد و حلب و اسلامبول ؛ و ابريشم گيلان به بغداد و حلب و شام مىرود . شال كرمان و شتر و اسب هم به آناطولى مىبرند .

--> ( 11 ) . در متن سال 1757 م آمده است كه صحيح نيست . وقايع بندر عباس در اواخر سالهاى حكومت افاغنه به دست هلنديها رخ داد . براى آگاهى بيشتر پيرامون نصب پرچم هلند در جزيره و تسلط آنان بر بندر عباس رجوع كنيد به : غلامرضا ورهرام ، « كمپانى هلندى هند شرقى در ايران » ، در مجلهء دانشكدهء ادبيات و علوم انسانى مشهد ش 1 و 2 ( مشهد ، 1365 ) . ص 79 تا 103 . ( 12 ) . عبارت قلعه همه‌جا در متن به صورت « قلعچه » آمده است . ( 13 ) . Pierault