اشياى سبك وزن قيمتى كه هيچ تفاوتى در قيمت به علت كرايه به هم نمىرساند . همهء تجارتى كه دولت روس امروزه با ايران دارد ، به مقدار و مبلغ به دو ميليون نمىرسد ، بعلّت آنكه ملّت روس در متصرفات جنوبى خود هنوز نيمه‌وحشى است و به درجهء تربيت و انسانيت كه ساير ملل فرنگستان نايل شده‌اند ، نرسيده است . ولى قريب به يقين است كه عنقريب [ روسيه ] در مستملكات و متصرفات خود به درجات عاليهء امتياز موفق گردد . زمانى [ روسيه ] مىخواست كه به واسطهء حفر نهرى ، رودخانهء ولگا را به رودخانهء دن متصل كند تا لنگرگاه قديمى بساز شود و شهرى در كنار كوه قفقاز و جمعيتى به فراخور آنها در آنجا جمع نمايد و ازدياد قوتى در اين نواحى تحصيل كند . اگر چه هنوز تا اين امور [ انجام شود ] خيلى باقى دارد ، امّا نظر همّت دولت متوجه آن است و معمول است كه متدرجا غالب [ بر مشكلات ] شود و موانعى را كه جهل و تعصب و تنبلى و عادت در سر راه گذاشته است ، [ بر طرف كند ] . يك وقتى درياى خزر به واسطهء بغازى به درياى آزوف متصل بوده ، ولى اكنون دولت روس نمىتواند اين دو دريا را به واسطهء حفر نهرى به هم متصل كند ، تا اينكه كشتيها بتوانند به خط مستقيم از حاجى طرخان به درياى آزوف روند ، يا اينكه ميان اين نهرها از قبيل ولگا ، ترك ، كويا مانيش « 8 » ، دن و كوبان راهى نازك كرده ، به‌هم متصل كنند . اين امر به عهدهء دولت روس است كه ملاحظه نمايد و مخارج اين اعمال را با مداخل آتيهء آن بسنجد و عمل كند . مدتى دولت روس در انزلى جاى محكمى ساخته و پنجاه نفر مستحفظ و چند ارّادهء توپ گذاشته بود . اين محل را انبارى قرار داده بود از براى امتعه‌اى كه از حاجى طرخان و ايران به حلب حمل مىكردند . همچنان [ ساليانى دراز ] در مقابل امتعه‌اى كه از ايران مىگرفت - از قبيل ابريشم و قماش و ادويه و غيره - در مقابل چرم و ماهوت و خز و سنجاب و غيره مىداد . از هنگامى كه در ايران پوشيدن پوست بخارايى معمول شد ، خز و سنجاب چندان رواجى ندارد ، امّا در مملكت عثمانى بسيار متعارف و مرغوب است . ب . تجارت ايران با اروپاى غربى تجارتى كه اهل فرنگستان قريب به يك‌صد سال در ايران داشتند ، از براى اينها حاصلى نداشت ، مگر اينكه بتوانند امتعهء هندوستان و محصولات ينگى دنيا [ امريكا ] را به ايران آورده ، در مقابل به امتعه و محصولات ايرانى بدل كنند . حالت ايران نسبت به امتعهء فرنگستان چنين بود

--> ( 8 ) . Manicht