الف . تجارت ايران و روس سابق گفتيم و نشان داديم كه دو راهى را كه امتعه و ذخاير هندوستان مىتوانند از آنها به ممالك اروپ نقل شود . و گفتيم كه راه درياى احمر و نيل ، اقصر طرق است و مخارجش كمتر از راه خليج فارس و شام است . راه سومى نيز هست كه بهتر از اين دو راه مىشود . اگر روسيه بتواند مقاصد خود را در تصرف بلادى كه ما بين درياى خزر و درياى سياه است ، اجرا كند ، و اگر دولت عثمانى زمانى چند به همين‌طور كه روبه تنزل مىرود ، برود ، و اگر ممالك مصر و شامات و سواحل نهر فرات از تاخت و تاز اعراب به همين ناامنى باقى بماند ، دولت روس اجراى مقاصد خود را كرده و مزيّت اين راه بر طرق ديگر ، حتى به معبر دماغهء اميد - كه انگريز مركز تجارت هندوستان كرده است - روشن شده و تجارت رايج خواهد شد ، راهى كه گفتيم راه ايران است . از درياى خزر ، يا از درياى سياه كه امتعهء تجارتى كه نامزد فرنگستان شده ، به توسط تجارت روس وارد رودخانهء ولگا شده و به حاجى طرخان رفته و آنچه هم نامزد جهات جنوبى است ، از ارامنه و گرجستان به يكى از بنادر درياى سياه برود . ذخاير شمال هندوستان و ايران و قندهار و مولتان و لاهور و كشمير و بلخ و بخارا و سمرقند و تاتارستان [ تركستان ] صغير و تبّت ، تمامى مىتواند به اسلامبول و به هركدام از بنادر بحرا سود برسد ، و درصدى بيست و پنج و سى و چهل و حتى پنجاه سود كند كه ابدا در آمستردام و لندن به اين قيمت ميسّر نباشد . راوند « 7 » و مشك و شال كشمير و پشم و ابريشم گيلان و پنبه در شيروان و مغان و گيلان و مازندران هست . از جانب خراسان و سجستان و كرمان هم محصولاتى از قبيل انقوزه ، ذرّت ، نشادر ، ترياك ، زيره و قماشهاى ايرانى ابريشمى و پنبه‌اى و قالى و غيره مىتوان از راه نزديكتر و كم‌خرجتر به درياى سفيد برند تا اينكه از محيط حمل و نقل شود . پارچه‌هاى گجراتى و قماشهاى هندوستانى در ايران به قسمى چنان ارزان فروخته مىشد كه موجب حيرت و تعجب ما بود ، وقتى كه در اصفهان بوديم قلمكار و غيره به نصف قيمتى كه گمان داشتيم ، خريدوفروش مىشد . همچنين الماس و مرواريد و ساير سنگهاى قيمتى ، بسيار ارزانتر از فرنگستان بود . پس واضح شد كه روس مىتواند اين امتعه را در ايران به قيمت نازل خريده و به حاجى طرخان و اسلامبول ارزانتر از انگريز حمل‌ونقل كند . حمل‌ونقل در ايران از راه خشكى چندان تفاوتى در قيمت اشياء ايجاد نمىكند ، زيرا كرايه بسيار ارزان است . خاصّه

--> ( 7 ) . راوند ( - ريوند ) ريوند چينى ، ريواس ، ( Rhabarber ) .