زيرا در آن زمان قوانين مدنيّت در آنان مضبوط و هنرپسنديده و پاك‌نهادى و مفتخر و لياقت در آنان [ بيشتر به چشم مىخورده است ] . هركسى بر آنچه داشت ، مالك و مطمئن بود و مىتوانست به مساعى جميله ، روزبروز بر تملكات خود بيفزايد . عثمانيان بر خلاف ، طايفهء مستحدثى هستند كه خشونت و درشتى و نادانى و وحشيگرى به صيقل عدل ، هنوز در آنها جلد نگرفته و قدم به دايرهء آگاهى و تمدن نگذاشته‌اند . حاصل سخن آنكه ايرانيان كه امروزه [ در قرن نوزدهم ميلادى ] تربيتى ندارند . در [ قرون ] قديم متمدن بوده‌اند . عثمانيان هنوز استشمام رايحهء انسانيت و تربيت نكرده‌اند . اگر پادشاهى دانشمند و آگاه بر ايرانيان فرمانروا شود ، تمدن را از سر گيرند و تلافى مافات توانند كرد . تجارت و زراعت و آبادى را از نو تجديد كرده ، و وسعتى در دايرهء ترقى بدهند . با پادشاهى عاقل و جنگجوى و صاحب عزم ، ملت عثمانى را ممكن است كه يك بار ديگر مملكت اروپا را به تزلزل درآورد . 2 . طبيعت و عادت اين دو ملّت بعد از آنكه شمه‌اى به اجمال از حالات اين دو طايفه بيان كرديم ، حال نيز كلماتى چند در عادات و رسوم و آداب آنان تحرير كنيم . هديه و پيشكش در ايران بيشتر از عثمانى معمول است . هيچگاه به حضور پادشاه نروند و خواهشى نكنند و بخشايشى و شغلى نخواهند ، الّا اينكه پيشكشى سزاوار مطلب و مقام خود تقديم كنند . همچنين با اكفاء خويش نيز در صورتى كه انجام امرى را طالب باشند ، همين شيوه را معمول دارند . در مقامى كه هديه و پيشكش على الرسم بوده و در مقابل مطلبى نباشد ، پذيرندهء هديه را لازم است كه او نيز چيزى در مقامى به مهدى « 5 » عطا كند . امّا بزرگان را همواره سود و زيان برسد ، به سبب اينكه به مراتب كم‌بهاتر دهند از آنچه گيرند ، مگر اينكه شهامت و علوّنفس موجب اين شود كه چيزى والاتر از مقدار هديه دهند . اين فقره‌ها بسيار زياد باشد ، مگر در حق سفراى بلاد كه بهر القاى نام نيك به گونه‌اى ديگر اجرا كنند . حكّام عدالت را رفتار به طريقى ديگر باشد . آنان از مدعى و مدعى عليه و عارض و جانى هر دو چيز گيرند . از مدعى به دليل اينكه امر را اتمام داده ، و از مدعى عليه به سبب اينكه در تأديب او كمتر از اندازه و استحقاقش عمل نموده ، يا از گوشمالى و مجازاتش صرفنظر و

--> ( 5 ) . مهدى - هديه دهنده