فرق را با گوش‌ماهيهاى نهرى دارند ، در اين زمين فراوان و بىحساب است . درياچه‌هاى [ آب ] شور در تمامى اين مسافت ديده مىشود و به قدرى عميق است كه انباشتن آنها ممكن نشود . پس تمامى اينها دليل اين است كه زمانى درياى خزر اين مكان را پوشانيده و به درياى آزوف متصل بوده است . امّا در زمانى بسيار قديم و بسيار دور محتمل است كه در زمان بطلميوس درياى خزر را وسعت قدرى از وسعت حالايى ، بيشتر بوده است . امّا محققا آن‌قدرى كه اين جغرافيدان قديمى گفته ، نبوده است . همچنان در آن زمان ، قطعا از درياچهء آرال انفصال داشته ، و از درياى آزوف هم در زمان بسيار دورى پيش از آن ، منفصل گرديده است . اين انفصال بسى پيشتر از زمان تاريخى بوده است ، به علت اينكه در هيچ‌يك از مصنفات قدما ، ذكرى و اشاره‌اى بر اين فقره‌ها نرفته ، و تنها در يكى از مصنفات قدما مذكورست كه درياى آزوف را در سابق ، مسافت بيشتر از آن بوده ، كه اكنون است ، و در طرف شرقى آن هم مردابها و درياچه‌هايى وجود داشته ، كه بتدريج معدوم گرديده است . 2 . اتصال درياى خزر در ازمنهء قديم به درياى سياه مسيو پالاس فصلى از تاريخ قدما را در كتب معتبره استخراج كرده و نقل مىكند كه چنين مفهوم است كه زمانى ، مردابى بسيار وسيع در طرف شمال قفقاز ، در قرب مكانى كه بين دو درياست ، بوده است . آن فصل چنين است كه زمانى پرسيكوس نامى بود كه به همراه سفيرى كه از جانب تئودور دوم ، امپراتور مشرق زمين نزد آتيلا پادشاه طايفه [ هون ] مىرفت ، گفت كه سفيرى را كه از جانب امپراتور مغرب زمين بوده است ، ملاقات كرديم . او راهى را به من نشان داد كه براى حمله به ايران مورد استفادهء اقوام مختلف قرار مىگرفت و پس از گذشتن از چند محل به قفقاز مىرسيد . [ آن راه ] مردابى بود كه بعد از عبور از آن ، غير از كوهى ، فاصله نبود تا به سرزمين مادها برسند ، و آن بيشتر از پنج روز نمىكشيد ( حتى بدون استعانت از ادلهء تاريخى هم [ اين امر روشن است ] ) . اگر كسى حالت زمين را و قلّت ارتفاع دريا ، و آن چيزهايى را كه در آن يافت مىشود ، ملاحظه كند ، بر وى مبرهن و ثابت شود كه درياى خزر را ، زمانى كه وسعت آن بسيار بود ، ميانهء آن و درياى سياه به واسطهء بغازى اتصال داشته‌اند . امّا [ اين امر ] در زمانى بسيار قديمى بوده است ، يعنى ازمنه‌اى كه تمامى كرهء زمين را دگرگونيهاى عمومى دست داده و تبديلات بزرگ در جميع سطح ارض واقع گرديده است .