عبد الحي بن الضحاك بن محمود الجرديزي ( گرديزى )
7
تاريخ گرديزى ( زين الأخبار ) ( فارسى )
زين الاخبار ، ديگر آگاهى بما نرسيده است . مؤلف تنها جائى كه از منابع خود ذكرى كرده ، در فصل انساب و معارف تركانست كه در آغاز ميگويد : « چنين گويد : ابو عمر و عبد اللّه بن المقفع اندر كتاب ربع الدنيا . » و در پايان اين فصل گويد : اين بود معارف تركان كه يافته شد ، بعضى از مسالك و ممالك جيهانى ، و بعضى از تواضع ( ؟ ) الدنيا ، و بعضى از كتاب عبيد اللّه خرداد به . » كتاب ربع الدنيا كه در مورد دوم نام آن بخطا تواضع الدنيا نوشته شده ، در بيشتر از جاها كه احوال روز به پسر داذبه پسر داذ جسنش معروف به ابو عمر و يا ابو محمد عبد اللّه بن المقفع كشته شده در 139 يا 142 و يا 145 هجرى دانشمند بسيار بزرك ايرانى را نوشتهاند ، در ميان مؤلفاتش نام بردهاند . اما اين كتاب اكنون در ميان نيست . مسالك و ممالك جيهانى همان كتاب معروفيست ، كه ابو عبد اللّه احمد بن محمد جيهانى ( ابو عبد اللّه احمد بن ابو على محمد بن ابو عبد اللّه محمد بن احمد بن نصر ) از خاندان معروف وزيران جيهانى ، كه خود نيز از 365 تا 367 ه . وزير منصور بن نوح سامانى بوده است نوشته ، و اصل اين كتاب در دست نيست . اما در بسيارى از كتابهاى جغرافيا از آن نقل كردهاند . كتاب اخبار عبيد اللّه بن خرداذبه ، يكى از مؤلفات ابو القاسم عبيد اللّه بن عبد اللّه بن خرداذبه است ، كه در 205 يا 211 بجهان آمده ، و پيش از سال 300 هجرى از جهان رفته است از مؤلفات وى آنچه بما رسيده ، نخست كتاب مسالك و الممالك اوست ، كه در حدود 232 ه . تأليف كرده ، و سپس در 272 روايت دومى از آن انتشار داده . و ديگر قسمتى از كتاب ادب سماع و لهو و ملاهى اوست ، كه بنام « مختار من كتاب اللهو و الملاهى » باقى مانده ، و درين دو كتاب آنچه گرديزى بدان اشاره مىكند نيست ، و چنان مينمايد ، از كتابى كه بنام « جمهرة انساب الفرس » داشته است گرفته باشد . گرديزى جاى ديگر كه از جشنها و عيدهاى هندوان سخن ميراند مىگويد : كه