محمد محسن مستوفى

23

زبدة التواريخ ( فارسى )

منابع مؤلف محمد محسن در بخشهاى مربوط به انبياء و ائمهء شيعيان ( ع ) و تاريخ صدر اسلام از مورخين ، راويان و نويسندگان بسيارى نام مىبرد كه در بيشتر موارد مطالب آنها را عينا از كتابهاى حيات القلوب و حق اليقين محمد باقر مجلسى نقل كرده است . با اين حال تعدادى از نويسندگان و كتابهايى كه در زبدة التواريخ از آنها نام برده شده است عبارتند از : واقدى ، بلاذرى ، محمد بن اسحاق ، زهرى ، ابن شهر آشوب ، على بن ابراهيم ، شيخ طبرسى ، شيخ مفيد ، قطب راوندى ، جابر انصارى ، ابن ابى الحديد ، هلال بن عامر ، ابن طاووس ، ابن بابويه ، ابن قولويه ، ابو الصلت هروى ، سيد مرتضى و نيز از ميان نويسندگان اهل سنت : احمد بن محمد مستوفى ، محمد بن اعثم كوفى و كتابهاى صحيح مسلم ، صحيح بخارى و صحيح ترمذى . در بخش تاريخ ايران پيش از اسلام كه كاملا به اختصار ذكر شده است اشاره‌اى به منابع نشده ولى به احتمال زياد مؤلف از روضة الصفاى مير خواند كه در عصر تيمورى نوشته شده استفاده كرده است . البته محمد محسن در ديباچهء اثر خود از كتابهايى چون روضة الصفا ، حبيب السير ، خلاصة الحساب ، منتخب التواريخ ، تاريخ وصّاف ، مطلع السعدين و مجمع البحرين و عالم آراى عباسى نام برده است « 1 » . دربارهء دورهء مغول مؤلف زبدة التواريخ به كتابهاى ظفرنامهء شرف الدين على يزدى ، تاريخ گزيدهء حمد الله مستوفى و مرصاد العباد و استفاده از آنها اشاره كرده است « 2 » . محمد محسن همچنين به بهره گيرى از كتابهاى نظام التواريخ قاضى بيضاوى و نسب نامهء سليمانى تصريح مىكند « 3 » . در بخش صفويه آنچه مسلم است عالم آراى عباسى نوشتهء اسكندر بيگ تركمان ، احسن التواريخ اثر حسن روملو و لب التواريخ تأليف يحيى بن عبد اللطيف قزوينى از منابع زبدة التواريخ است ؛ اگرچه در متن كتاب فقط از دو اثر اول نام برده شده است « 4 » . محمد محسن اشارهء كوتاهى به چگونگى استفادهء خود از منابع دارد : « تواريخ مشهوره كه بعد از تحقيقات لازمه و ملاحظهء اسناد و اقوال بر يكديگر ترجيح داده‌اند ، اقوال صحيح و مشهور ميانهء اهل تاريخ اينست كه « 5 » . . . » . همانگونه كه قبلا گفته شد مؤلف زبدة التواريخ دربارهء عصر شاه عباس دوم و شاه سليمان مطلبى قابل توجه ندارد و ظاهرا مؤلف به منابع اين دوره كه اتفاقا نزديك به عصر خودش بوده دسترسى نداشته است . با اين حال يكى دو واقعه را به نقل از معمرين عصر خويش كه احيانا در زمان دو شاه ياد شده مىزيسته‌اند ، نقل كرده است . از ديگر منابع

--> ( 1 ) - ص 33 همين كتاب . ( 2 ) - زبدة التواريخ ، نسخهء كتابخانه آستان قدس رضوى ، برگ 166 و 167 . ( 3 ) - ص 43 همين كتاب . ( 4 ) - صص 60 و 88 همين كتاب . ( 5 ) - زبدة التواريخ ، نسخهء كتابخانهء آستان قدس رضوى ، برگ 137 .