زبدة التواريخ احتمالا دفاتر ديوانى بوده است ، زيرا در موارد بسيارى آمار سپاه ، مالى و نظاير آنها را با جزئيات ذكر مىكند . اين احتمال با توجه به شغل مؤلف در « ديوان خاصهء شريفه » كه امكان اطلاع از دفاتر را براى او فراهم كرده است ، تقويت مىشود . نسخه‌هاى زبدة التواريخ تاكنون هشت نسخه از زبدة التواريخ در كتابخانه‌هاى مختلف شناخته و ثبت شده است و يك نسخهء شخصى هم احتمالا در مشهد وجود دارد . فهرست استورى از چهار نسخه در كتابخانه‌هاى ايران و انگلستان نام مىبرد « 1 » . نسخهء موجود در كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران قبلا در كتابخانهء دانشكدهء ادبيات اين دانشگاه بود و با نام همين دانشكده هم به شمارهء 15 - ب فهرست شده است « 2 » . اين نسخه با خط شكستهء نستعليق در سدهء دوازده نوشته شده است و داراى كاغذ فرنگى با جلد تيماج مشكى ضربى با 257 برگ است كه ابعاد صفحات آن 13 در 5 / 22 سانتى متر است . محرر نسخهء ادبيات مشخص نيست . اين نسخه آنگونه كه از مهر صفحهء اول آن بر مىآيد قبلا به كتابخانهء محمد حسن خان صنيع الدوله تعلق داشته است و اگرچه تاريخ سالهايى كه در آن آمده در برخى موارد اشتباه است ولى متن آن از ديگر نسخه‌ها اشتباه كمترى دارد و در اين كتاب به عنوان نسخهء اصلى محسوب و ديگر نسخه‌ها با آن مطابقت داده شده است . نسخهء متعلق به كتابخانهء آستان قدس رضوى با شمارهء عمومى 242 از طرف ميرزا رضا خان نائينى وقف شده است . اين نسخه با خط نستعليق مختلف السطر در 268 برگ با صفحات 5 / 21 در 34 سانتى متر نوشته شده و داراى افتادگيها و غلطهاى بسيار است « 3 » . محرر اين نسخه هم معلوم نيست . يك نسخه از زبدة التواريخ با شمارهء 1266 / ف در كتابخانهء ملى موجود است . اين نسخه را محمد صفى بن عبد الوهاب قزوينى در سال 1256 ق / 1840 م به خط شكستهء نستعليق در 156 برگ نوشته و داراى جلد تيماج ماشى كوبيدهء مقوايى است . نسخهء كتابخانهء ملى كه ورقهايى از جنس كاغذ فرنگى با ابعاد 12 در 21 سانتى متر دارد ، بعد از نسخهء ادبيات افتادگى و اشتباهات كمترى دارد « 4 » . در كتابخانهء ملك هم دو نسخه از اثر محمد محسن موجود است كه يكى از اين دو با

--> ( 1 ) - C . A . Story , P 1243 and 136 ( 2 ) - نفيسى ، مجلهء دانشكدهء ادبيات ، شمارهء يك ، سال هشتم 1339 ش ، ص 305 . ( 3 ) - گلچين معانى ، احمد : فهرست كتب خطى كتابخانهء آستان قدس رضوى ، ادارهء كتابخانهء مشهد 1364 ش ، ج 7 ، ص 117 - 116 ( 4 ) - انوار ، سيد عبد الله : فهرست نسخ خطى كتابخانهء ملى ، تهران 1351 ش ، ج 3 ، ص 330