همراه بود به دست مىدهد . هنگاميكه فتحعلى خان تركمان از طرف دربار فرماندهى سپاه قزلباشها را براى فتح هرات و قندهار به عهده گرفت ، براى تدارك سپاهش طلاها و نقره‌هاى آستانهء امام رضا ( ع ) را با عنوان قرض تصرف كرد . در جلسه‌اى كه با حضور بزرگان مشهد صورت حساب خزائن آستانه تهيه مىشده ، به گفتهء محمد محسن ، محمد آقاى ناظر مسجد جامع يعنى رئيس مؤلف هم حضور داشته است . به همين خاطر وزن دقيق طلا و نقره‌اى كه فتحعلى خان تصاحب كرده بود ، در كتاب خود نوشته است . « 1 » اساسا آمار و ارقامى را كه محمد محسن از تعداد سپاهيان يا مخارج آنها و با بذل و بخششهاى شاهان صفوى به زيارتگاهها در اثر خود آورده است ، مىشود به خاطر دسترسى او به دفاتر ديوانى ، معتبر تلقى كرد . همچنين آمار هفتصد هزار كشته از مردم اصفهان در جريان محاصره و سقوط پايتخت ايران به دست محمود افغان كه مؤلف زبدة التواريخ به استناد ليست تهيه شده از طرف حاكمان جديد اصفهان نقل كرده است « 2 » ، از تخمين‌هايى كه ديگر منابع ارائه داده‌اند « 3 » ، مستندتر است . هنگام واقعهء بركنارى فتحعلى خان داغستانى اعتماد الدوله كه در تهران اتفاق افتاد ، محمد محسن حضور داشته و فقط اوست كه از درگيرى اعتماد الدوله با احمد آقاى خواجه يوزباشى غلامان خاصه و دخالت شاه به نفع اعتماد الدوله و نيز تبعيد احمد آقا به شيراز ، در ابتداى كار خبر مىدهد . با اين حال مؤلف از وارد شدن در جزئيات خوددارى كرده است . توضيحات بيشتر او كه شاهد عينى بوده است مىتوانست به روشن‌تر شدن اين واقعهء تاريخى كمك كند . منابع تاريخى دورهء شاه سلطان حسين بر نقش حكيم باشى ، ملا باشى و قورچى باشى در توطئه عليه اعتماد الدوله تأكيد مىكنند « 4 » و گزارش محمد محسن در اين مورد مهر تأئيدى بر اين اخبار است : « . . . حكيم باشى و ملاباشى و قورچى باشى و محمد آقاى يوزباشى غلامان خاصهء

--> ( 1 ) - ص 119 همين كتاب . ( 2 ) - ص 186 همين كتاب . ( 3 ) - كلانتر ، ميرزا محمد : روزنامهء ميرزا محمد كلانتر فارس ، به اهتمام عباس اقبال آشتيانى ، كتابخانهء طهورى و كتابخانهء سنايى تهران 1362 ش ، ص 2 : نهصد هزار نفر Krusinski , Judasy Tadeusy : The History of The Late RevoLutions of Persia . New York - 1973 , VoL . II , P 92 : يك ميليون و چهل هزار نفر . گيلانتز ، پطروس دى سركيس : سقوط اصفهان گزارشهاى پطروس دى سركيس گيلانتز ، ترجمهء محمد مهريار ، كتابفروشى شهريار اصفهان 1344 ش ، ص 64 : صد و پنجاه هزار نفر . فلور ، ويلم : برافتادن صفويان برآمدن محمود افغان ( روايت شاهدان هلندى ) ، ترجمه ابو القاسم سرى ، توس تهران 1365 ش ، ص 232 : چهار صد تا پانصد هزار نفر . ( 4 ) - Krusinski , VoL . I , P 225 - 232 .