( ع ) شغل مهمى به دست آورد نه آنگونه كه لكهارت گفته است ، قبل از 1132 ق / 1720 م « 1 » . محمد محسن در سمت مستوفى آستانه بود كه به فرمان رضا قلى ميرزا نايب السلطنهء قدرتمند ايران كتاب زبدة التواريخ را به رشتهء تحرير درآورد . مؤلف مورد نظر يك بار هم از طرف نادر مأمور دربار پادشاه هند شده است . « 2 » زمان آن ، طورى كه از متن نامهء نادر به پادشاه هند بر مىآيد بايستى بعد از حملهء او به هندوستان باشد . « 3 » ارزش تاريخى كتاب همانگونه كه قبلا گفته شد بخش قبل از صفويهء زبدة التواريخ مزيتى بر تاريخهاى عمومى عصر خودش ندارد . اين كتاب در بخش تاريخ صفويه وقايع دوران شاهان اوليه را به اختصار توضيح داده است و از همه كمتر در مورد عصر شاه سليمان و شاه عباس دوم مطلب دارد ، ولى عصر شاه سلطان حسين ، شاه طهماسب دوم و شاه عباس سوم را با تفصيل ذكر كرده است و از آنجا كه مؤلف بسيارى از وقايع را در دوران اخير از نزديك مشاهده كرده يا به خاطر حضورش در دربار از منابع موثق شنيده است ، زبدة التواريخ براى اين دوره از مهمترين منابع دست اول است . لكهارت كه تحقيق مفصل و معتبرى در مورد سقوط شاه سلطان حسين و سالهاى حكومت افغانها در ايران انجام داده است مىگويد كه زبدة التواريخ « بىشك از مهمترين منابع فارسى براى اين دوره است » « 4 » . مدرس رضوى هم در مقدمهء مجمل التواريخ دربارهء اين اثر نقل مشابهى دارد : « براى اواخر سلاطين صفويه و دوران هرج و مرج مملكت و تسلط افاغنه بر ايران بهترين كتاب ، زبدة التواريخ محمد محسن بن عبد الكريم مستوفى آستان قدس رضوى است كه آن را به نام رضا قلى پسر نادر شاه تأليف كرده . » « 5 » البته او نام پدر محمد محسن را به جاى محمد كريم به غلط عبد الكريم ذكر كرده است . بسيارى از مطالب تاريخى كه محمد محسن از عصر آخرين سلاطين صفوى نقل كرده است ، در منابع ديگر يافت نمىشود . او در هنگام جنگهايى كه با ابداليهاى هرات مىشد ، در مشهد حضور داشته است . بنابراين اطلاعات دقيقى از اين نبردها كه عموما با پيروزى ابداليها

--> ( 1 ) - لورنس لكهارت ، انقراض سلسلهء صفويه ، ص 556 ( 2 ) - قدوسى ، محمد حسين : نادر نامه نشريهء انجمن آثار ملى خراسان ، چاپخانهء خراسان مشهد 1339 ش ، ص 7 - 556 . ( 3 ) - نوائى ، عبد الحسين : نادر شاه و بازماندگانش همراه با نامه‌هاى سلطنتى و اسناد سياسى ، زرين ، تهران 1368 ش ، ص 414 . ( 4 ) - The FaLL of the Safavi dybasty , P 500 ( 5 ) - گلستانه ، ابو الحسن بن محمد امين : مجمل التواريخ ، به سعى و اهتمام مدرس رضوى ، دانشگاه تهران ، تهران 1356 ش ، ص نه .