حكومتشان در اصفهان چگونه بوده است و چه وقت او به مشهد بازگشته است . مؤلف زبدة التواريخ كه بنا به اظهار خودش در حين نگارش اين كتاب در خدمت نادر و فرزند ارشدش رضا قلى ميرزا بوده ، استيفاى « سركار فيض آثار » را در مشهد به عهده داشته است . « 1 » لكهارت به تأسى از مينورسكى « 2 » ) Minorsky ( پنداشته است كه سركار فيض آثار از اداره‌هاى بخش خاصه در تشكيلات دربار و محمد محسن هم مستوفى همين اداره بوده است : « او در تاريخى كه مشخص نيست به خدمت نادر در آمد و به مستوفى يا خزانه‌دار يك شعبهء خاصه معروف به ادارهء سركار فيض ارتقاء يافت » « 3 » . سركار فيض آثار در تمام دورهء صفويه يكى از نامهاى تشكيلات آستان امام رضا ( ع ) بوده است : « . . . بعد از زيارت مرقد منوره ، به حال عجزه و رعايا و عمله و خدمتكاران سركار فيض آثار رسيده و سه روز در مشهد مقدس توقف نمود « 4 » . . . » ، « . . . از ماليهء مشهد مقدس سيصد و هفتاد تومان به جهت سركار فيض آثار امام ثامن ضامن عليه السلام مقرر فرمودند » . « 5 » اولين نقل مربوط به عصر شاه اسماعيل اول و دومى شاه عباس اول است . از متن يك حكم متعلق به شاه سليمان هم بر مىآيد كه سركار فيض آثار ، آستانهء امام هشتم ( ع ) بوده و مستوفى هم داشته است . « 6 » بالاخره اينكه در سال 1139 ق / 1727 م يعنى در زمان حيات مؤلف زبدة التواريخ به موجب يك وقفنامهء موجود ، چند روستاى متعلق به حاجى محمد يوسف ناظر سابق بيوتات سركار خاصه واقع در شمال ايران ، بر طلاب يك مدرسه و « سوخت سركار فيض آثار حضرت امام رضا عليه السلام » وقف شده است . « 7 » به اين ترتيب معلوم مىشود كه محمد محسن پس از بازگشت به مشهد در خزانهء امام رضا

--> ( 1 ) - ص 36 همين كتاب . ( 2 ) - مينورسكى : سازمان ادارى حكومت صفوى ، ترجمهء مسعود رجب نيا ، امير كبير ، تهران 1368 ش ، چاپ دوم ، ص 147 . ( 3 ) - Lockhart , Laurence : The FaLL of the Safavi Dynasty and the Afghan Occupation of Persia , Cambridge - London 1958 , P 499 مترجم كتاب لكهارت در ترجمه اين مطلب دو كلمهء مهم « شعبهء خاصه » را انداخته و چنين نوشته است : « او در ايامى كه زمان آن معلوم نيست وارد دستگاه نادر شده و به مقام مستوفى كه به نام سركار فيض آثار معروف بوده ارتقاء يافته است » . انقراض سلسلهء صفويه ، ص 556 ( 4 ) - ناشناس : عالم آراى شاه اسماعيل ، تصحيح و تعليق اصغر منتظر صاحب ، بنگاه ترجمه و نشر كتاب تهران 1349 ش ، ص 347 . ( 5 ) - قاضى احمد ، بن شرف الدين الحسين الحسينى القمى : خلاصة التواريخ ، تصحيح احسان اشراقى ، دانشگاه تهران ، تهران 1359 ش ، ج دوم ، ص 751 - 750 . ( 6 ) - بوسه ، هريبرت : پژوهشى در تشكيلات ديوان اسلامى ، ترجمهء غلامرضا ورهرام ، موسسهء مطالعات و تحقيقات فرهنگى : تهران 1367 ش ، ص 7 - 293 . ( 7 ) - ذبيحى ، مسيح و ستوده ، منوچهر : از آستارا تا استاراباد ، انجمن آثار ملى تهران سال 60 ، ج ششم ، ص 398 - 389 .