يعنى زمان سلطنت شاه سلطان حسين تا پايان رسمى دورهء صفويه در دشت مغان ، به بالاترين حد مىرسد . محمد محسن در پايان كتاب خود بعد از درج فهرست‌گونهء نام سلاطين روم و به قول مؤلف « فرنگ » و حواريون حضرت عيسى ( ع ) ، دربارهء « ولايات ارمن و افريخ » ( افريقا ) نيز مطالبى را نوشته است كه در مورد دومى بيشتر « حكايات برخى از عجايبات و غرايبات » آن سرزمين است . بالاخره علاوه بر چند حكايت كوتاه ، قصهء يوذاسف و بلوهر را از كتاب عين الحيات نوشتهء ملا محمد باقر مجلسى نقل كرده كه تا حدودى طولانى است . زندگى مؤلف اطلاعات موجود دربارهء زندگى محمد محسن اندك و تقريبا محدود به مطالب خود او در زبدة التواريخ است . سال تولد و مرگش مشخص نيست ، ولى اگر نمونهء دستخطى كه از محمد محسن فرزند محمد كريم قزوينى در بخش نسخ خطى كتابخانهء آستان قدس رضوى موجود است « 1 » متعلق به او باشد ، چون تاريخ تحريرش 1123 ق / 1711 م است ، به هنگام نوشتن زبدة التواريخ يعنى 1151 ق / 1739 م بايستى فردى مسن بوده باشد . محمد محسن در جزو مستوفيان ممالك عصر شاه عباس اول ، از خواجه قاسم كه به نوشتهء اسكندر بيگ منشى مستوفى الممالك شاه طهماسب اول بوده است « 2 » به عنوان جد خود ياد مىكند : « خواجه قاسم كه در علم سياق و حساب عديل و نظير نداشته و بسيار نيك ذات و محل اعتماد نواب اشرف [ شاه عباس اول ] بوده جد كمترين مؤلف اين نسخه « 3 » . . . » . از طرف ديگر مؤلف زبدة التواريخ از فرزند و داماد خواجه قاسم هم به عنوان دو تن از كاركنان « دفترخانهء همايون » نام مىبرد . « 4 » به اين ترتيب معلوم مىشود كه اجداد او در كار استيفا و عامل ديوان بوده‌اند . با توجه به اينكه خود محمد محسن هم مستوفى آستانهء رضوى بوده است ، احتمال دارد كسى كه در تذكرهء

--> ( 1 ) - مجموعهء شمارهء 5621 ، بخش نسخ خطى كتابخانهء آستان قدس رضوى . اين مجموعه شامل سه كتاب از تأليفات محيى الدين ابو الفتح يحيى بن محمد بن ابو الشكر بن حميد المغربى الاندلسى متوفى 268 ه - ق در نجوم و تأثيرات نجومى و اقتران كواكب در طوالع و مواليد است و محمد محسن بن محمد كريم قزوينى آن را به خط عربى تحرير كرده و در آخرين سطور آن چنين آمده است : « تمت هذه الكتاب بعون اللّه الملك الوهاب فى خمسه عشر شهر تشرين اول سنهء ثلاث و عشرين و مائه بعد الف . . . العبد المذنب العاصى محمد محسن ابى محمد كريم قزوينى . . . » ( 2 ) - اسكندر بيگ تركمان : عالم آراى عباسى ، مقدمه و فهرست ايرج افشار ، امير كبير ، تهران 1350 ش ، چاپ دوم ، ج اول ، ص 162 . اسكندر بيگ ميرزا سعيد نوهء خواجه قاسم را آخرين مستوفى الممالك شاه عباس اول معرفى كرده است كه سمتش را در اوايل عصر شاه صفى هم دارا بوده است : « . . . بعد از فوت او ( ميرزا قوام الدين محمد ) ميرزا سعيد نوادهء خواجه قاسم بدين رتبهء و الا ارجمندى يافت و تا حين ارتحال شاه گيتى ستان حسب الارث و الاستحقاق مستوفى الممالك بود و اكنون به دستور به خدمت مذكور مشغوى دارد » عالم آراى عباسى ، ج دوم ، ص 3 - 1092 ( 3 ) - ص 99 همين كتاب . ( 4 ) - ص 100 همين كتاب .