قديمترين جغرافىنويسان ايرانى ابن خردادبه « * » از وضع سياسى هرات در عهد دولت ساسانى سخن رانده گويد : « ثم نبداء بالمشرق و هو ربع المملكة ( مملكة ايرانشهر ) و نبداء بذكر خراسان و كانت تحت يدى اصبهبذها باذوسپان و اربعة مرازبة الى كلّ مرزبان ربع خراسان ، فربع الى مرزبان مرو الشاهجان و اعمالها ، و ربع الى مرزبان بلخ و طخارستان ، و ربع الى مرزبان هرات و بوشنج و بادغيس ، و ربع الى مرزبان ماوراء النهر » . و همو در ذكر مبلغ ماليات شهر هرات در عهد عبد اللّه بن طاهر مينويسد ، « هراة و اسفزار الف الف و ماية الف و تسعه و خمسون الف درهم » . « 1 »

--> ( 1 ) - مسالك الممالك - ابن خردادبه ، ص 18 ، ص 36 ، ليدن . ( * ) - ابو القاسم عبد اللّه بن عبيد اللّه بن خردادبه نخستين كسى است كه جغرافى مشهور خود را بنام « مسالك الممالك » در وصف اوضاع : طبيعى سياسى و اقتصادى قسمت عظيمى از معموره از روى متون باستانى ايرانى و اسناد و مدارك دولتى عباسى جمع‌آورى نموده و در سال 232 ه تأليف آن را بپايان رسانيده ، اغلب مورخين و جغرافىنويسان اسلامى مانند : اصطخرى ، ابن حوقل ، مقدسى ، ياقوت و غيره در آثار خود از اين كتاب بهرها گرفته و مطالب بسيارى اخذ كرده‌اند ، پدربزرگ او « خردادبه » براهنمائى برمكيان كيش نياكان خود زرتشتى را بدرود گفته و بطمع ذخارف دنيائى ظاهرا قبول اسلام نمود ، و بلافاصله بكمك آل برمك وارد خدمات دولتى گرديد ، و نخستين شغل او بعنوان « صاحب البريد و الخبر » در ناحيه رى و طبرستان و الجبال بوده ، و بعدا نيز بحكومت بخشى از خاك طبرستان منصوب شد ، ابن خردادبه در علوم موسيقى و ساير رشته‌هاى ادبى تأليفات بسيارى داشته ، از جمله كتاب مهمى كه در موضوع خود بىنظير بوده درباره نژاد ايرانيان به زبان عربى بنام « انساب الفرس » تأليف كرده است ، كه مانند بسيارى از آثار ديگر صناديد ايران دستخوش حوادث دوران گرديده و نابود شده است . ابن خردادبه را بايد بعنوان « پدر علم جغرافى ايرانى اسلامى » شناخت ، او عمرى طولانى داشت و در حوالى سال 300 ه درگذشت .