دهاتى كه با آنها همراه بودند هرچه بود بردند . پيرمردها [ را ] كه مانده بودند مقتول كردند . محصول پايمال شد ، چه و چه . خداوند نصيب نكند . شش ماه پائيز و زمستان در اين ده بودند . تمام تير ، تخته ، حتى در و پنجره را سوزاندند . عقب‌نشينى روسها پس از آن بناى عقب‌نشينى روس به واسطهء مرام بولشويكى و صلح لنين شروع شد . مباشر ما مرحوم على مردان خان معتضد الممالك وقتى وارد اين ده شد ( كه خودش هم از فراريها بود ) جز سگ هار چيزى در اين ده نبود . رعايا پس از يازده ماه كه آخرين قشون روس رفت آمدند به خانه‌هاى غارت‌شدهء خراب ويران خود . كشت و زرع نكرده بودند ، قحطى هم شروع شد . آنچه از چنگال روسها نجات يافته بود دچار سرپنجهء قحط و غلا شد . تا انگليسها در 1917 مسيحى آمدند ، مرد و زن هرچه بود براى تعمير راه اجير كردند و آذوقه دادند و آنها باقى ماندند . هزار خروار غله اين ده حالا نزديك به دويست خانوار شده و جفت آنها يكصد و بيست و چهار [ است ] . قبل از جنگ يكصد و نود و دو جفت بود . پدرم مىفرمود تا هزار خروار غله من برداشتم . اما آن تمول وجود ندارد . به واسطهء شكست قيمت و خريدار قالى و كسادى بازار غله به حسّ و عيان من مىبينم كه تمول آنها امسال نسبت به چهار سال قبل كه آمدم دو ثلث رفته و يك ثلث مانده است . يقين است همهء دهات همدان به همين درد مبتلا [ اند ] و به اين ترتيب پيش برود كار زار است . اين فقر و بعضى اقدامات دهات ديگر كه از روى همين اصل است باعث شد كه آقاى كوچكعلى كدخداى اينجا آب و دعواى پاكار را وسيلهء هياهوئى قرار داده گفتند ، بيگار موقوف شده ، حمل غله متروك ، بايد نداد . عمله به قنات نفرستادند . بيگار باغ و غيره ندادند . در امامزاده هم جمع شده قسم خوردند كه ندهند . مشكلات با رعايا لله از اينجا به من نوشت من يكى دو كاغذ نصيحت نوشتم ، خير كجا اثر كرد . قريهء ويان چه كرد . مهاجران چه گفت . بهار به بهاء الملك « 1 » شوريده . كهر هم كم از كبود

--> ( 1 ) - عليرضا قراگوزلو .