قندها را از انبارهاى آنها بيرون آورد . حاجى حسين آقاى امين الضرب در كار ورشكستى بود ، بعضى از تجار به بانك روس و انگليس مبلغها بدهكار بودند جمع شدند علما را ديدند ، پول دادند عكس مسيو نوز بلژيكى وزير گمرك [ را ] كه با عمامه و عبا انداخته بود مستمسك قرار دادند شهر را آشوب كردند ، عدالت‌خانه و عزل عين الدوله اتابك اعظم را خواستند . آن حكايت مسجد جامع شد و كشته شدن سيد عبد الحميد و سيد عبد المجيد ، رفتند قم . مظفر الدين شاه سست عنصر اتابك را عزل [ كرد ] عدالت‌خانه را داد . آمدند رفتند سفارت انگليس آش و پلو راه افتاد . چرچيل نايب سفارت ياد داد عدالت‌خانهء ملى بخواهيد . كم‌كم اين عبارت به مشروطه و مجلس شوراى ملى تبديل شد . شاه بدون تفكر و تعمق داد و خودش مىگفت من با ميل و رضا دادم . پلتيك روس عقب رفت ، ناچار شد با انگليس بسازد . معاهدهء 1907 منعقد شد ، به دو منطقهء نفوذ و يك منطقهء بىطرف كه فاصل بين روس و انگليس باشد . از آن‌روز ما گرفتار پلتيك هر دو دولت شديم و روز خوش تا امروز نصيب ايرانى نشد كه نشد . عهد محمد على شاه مظفر الدين شاه كبير پدر ملت مرد . محمد على شاه آمد . انگليس كنار كشيد ، پولكونيك قزاق جلو افتاد . ملت هم از هرزگى و شرارت مثل امروز كوتاهى نكرد . گاه پدرش نايب على شد ، گاه مادرش ديگرى ، گاه براى رحيم خان ، گاه ايرادات ديگر نيش قولى . مجلس توپ بسته شد و مرافعهء جديدى برپا [ شد ] . آن‌وقت هر دو دولت سفر ايشان با لباسهاى رسمى [ و ] كلاههاى پردار باغ شاه رفته آن يادداشت شديد اللحن را دادند كه اگر مشروطه ندهى دست از دوستى و حمايت ما بكش . مشروطه شد . خود روسها دلسوزى كردند براى تبريز كه محاصرهء دروغى بود . دو سه گارى آرد با يك رژيمان قشون داخل كردند ( چون خيلى نامنظم بود ترسيدند سه گارى آرد را سرقت كنند ! ) . مردم طهران و ولايات از ترس چپاول و غارت و براى حفظ جان خود بعضى به روسها پناه بردند ، برخى به انگليسها . در حقيقت پناه‌گاه مستبدين روس و مليون انگليس شد . يك چند نفرى هم به دولت عثمانى و آلمان پناه آوردند . فتح طهران سپهدار اعظم در رشت و حاجى عليقلى خان بختيارى در اصفهان بر عليه شاه و دولت حاضره طغيان كردند . استظهار و اتكاى سپهدار روس و سردار اسعد بختيارى انگليس بود . مردم طهران به سفارت عثمانى رفتند . دكاكين غالبا بسته بود . تمام مملكت