قهرمان ميرزا عين السلطنه
مقدمه 10
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى )
مىشده است كه صاحبان املاك مواظب حركات جنگليها و مقاصد روسها باشند . به اين ملاحظه است كه هرچند صفحه به چند صفحه ذكر اعمال افراد جنگل و مراودات و مرابطات آنان مورد طرح و نقد و نظرست و درست و نادرست آن مطالب به سنجش با منابع ديگر مشخصشدنى خواهد بود . در جريان مربوط بههم پاشيدن قدرت جنگليها ، يكى از كسانى كه چهرهاش درين خاطرات جلوهگرست سرهنگ بصير ديوان است ( از جمله صفحات 5986 ، 6046 ، 6079 ، 6080 ، 6085 ، 6119 ، 6150 ، 6151 ، 6172 ، 6192 ) . بصير ديوان لقب سپهبد فضل اللّه زاهدى است كه در آنوقت درجهء سرهنگى داشت و از طرف وزارت جنگ مأمور قلعوقمع مرحوم ميرزا كوچك و اطرافيانش شده بود . عين السلطنه در مورد كودتا بهجز درج اخبار رسمى و اسناد دولتى ( نظير بيانيهها ) كوشيده است از صاحبان اطلاع مطالبى را دربارهء زندانيان كودتا درج كند و اين مطالب به ذات خود واجد اهميت است . درميان زندانيان شاهزادگان مهم مانند عين الدوله و فرمانفرما و رجال مؤثر مانند مدرس و سعد الدوله و شيخ حسين يزدى بودند . مدرس و يزدى به قزوين تبعيد و حبسنظر شده بودند . عين السلطنه در دو جا از مدرس و شيخ ياد كرده است . نخست در صفحهء 5889 كه از آوردن آنها به قزوين خبر داده است . ديگر در صفحهء 6007 كه شرح ملاقات خود را با مدرس در محل اقامت آنها ( باغ امجد ) برگفته است . نكته اينجاست كه شيخ حسين يزدى را نسبت به مدرس سنگينتر و معقولتر دانسته است . توصيفى كه از حالات ظاهرى و حركات آندو كرده براى اطلاع آيندگان مفيدست . دربارهء كودتا و جريانهاى آن ايام مذاكراتى كه با سه مأمور انگليسى مقيم قزوين كلنل اسمايث و ادموندز و بالاخره اسمارت گاهبهگاه كرده و يا آنچه از زبان آنها شنيده است مطالبى است كه در جاى ديگر نيامده . همچنين خبر از حضور سرهنگ آيرنسايد رئيس قشون انگليس داده است ( ص 5903 ) . اطلاعات مربوط به كودتا را از زبانهاى مطلعان هم آورده است . مثلا از زبان حسام همايون پسر شيخ الرئيس قاجار ( ص 5913 ) . كلا نظر عين السلطنه آن است كه كودتا بهجاى قرارداد 1919 انجام شده است . اصولا عين السلطنه دست انگليس را در امور ايران قوى و غالبا يكهتاز مىداند و هرچه جريانها پيشتر مىآيد او به اين عقيده راسختر شده است . تا چه قبول افتد و چه در نظر آيد . گفتيم درين خاطرات مبلغى مطالب دربارهء زندانيان كودتا هست ( از جمله صفحات 6049 ، 6134 ) ، مخصوصا علاقهمندان را به گفتههاى امير اسعد متوجه مىسازد . او كه خود زندانى بود شرح ماوقع را در الموت براى عين السلطنه گفته بوده است ( صفحات