اينك از نتيجهء اهمال و عدم تصميم زمامداران وقت دچار احوال اسفناك امروزى شده و غير از افسوس و ندامت حاصلى در دست نداريم . براى مطالعه در اطراف قضيه بايد چندين نكته را از هم تفكيك و تجزيه نمود . اولا مطلب را به عنوان محاكمه تلقى نمىتوان كرد تا بدين‌وسيله موضوع تقصير يا عدم تقصير محل بحث واقع شود ( من مختصرش مىكنم ) . دلايل فقط از نقطه‌نظر يك طرف موردبحث گرديده بايد به اوضاع آن روزى ملاحظه كرد كه مىتوانستند يا نه . ثانيا اساسا مصلحت ايران بود مقدرات خود را به دولتين بسپارد و تعهدات آنها پس از رفع حوائج و احتياجات جنگى عايد ايران مىشد و اين تعهدات قابل با دشمنى آلمان و عثمانى بود يا خير و نمىتوان احتمال داد متحدين اروپاى مركزى همان تصميمى را كه در خصوص رومانى به موقع اجرا گذاردند دربارهء ايران هم مجرا مىداشتند سرنوشت ما هم مثل بلژيك صرب و قراداغ مىشد . ثالثا برفرض آن‌كه ما مثل بلغار بر خلاف احساسات مذهبى درصدد مخاصمه با يك دولت همجوار برمىآمديم موقع ما مثل بلغار بود كه هزار احساسات بد دربارهء روسيه داشت كه او مايل بود بغازها را ضبط كند . آيا دولتين ما را در جرگهء متفقين خود مىپذيرفتند . از طرز رفتارى كه تا آن موقع نمودند و عدم مساعدت كه قبل از آن راجع به تخليهء ايران و غيره نشان دادند نمىتوان باور كرد كه دولتين تا آن درجه به موجوديت ايران اهميت داده و او را در رديف متفقين خويش وارد سازند . در صورتىكه مسلم است ديپلوماتها با الفاظ خالى از حقيقت تمام منظور خود را از طرف گرفته و هيچ‌چيز به او نمىدهند . خاصه اگر طرف ضعيف و تقاضاهاى وى متكى به قواى مهمى نباشد . رابعا در صورت تمام مقدمات فوق دولت ايران رشتهء سياست خود را با مقدرات روس و انگليس گره زده خويشتن را در دايرهء نايرهء جنگ پرتاپ مىكرد حالش بهتر از امروز بود ، يا در آتيه نتايج مهم‌ترى در صورت موفقيت مؤتلفين به دست ميآورد يا نه كسى چه مىداند . درهرحال به عقيدهء ما موقع محاكمه نبوده لزومى ندارد با بودن اشخاصى كه عمليات آنها در خيانت به مملكت و تدارك وسايل بدبختى هم ما و هم تمام دنيا تشخيص داده و مىدادند مسؤوليت آنها در خرابى مملكت محتاج به توضيح نيست درصدد بدنام كردن عناصر صالحه برآمده و زحمت محاكمهء زواياى تاريخ را متحمل شويم . اگر نوبت به اين اشخاص برسد ما نيز وظيفهء محاكمه آنان را عهده‌دار گرديم در آن صورت بايستى هردو روى صفحه را مطالعه كرد ، حقايق را از روى بىغرضى و بىطرفى مورد دقت قرار دهيم و از كجا مىتوان يقين كرد كه اگر هم ما به استنباطات خود اين