قهرمان ميرزا عين السلطنه
مقدمه 10
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى )
روز مهاجرت ( 6 محرم ) در يك شمارهء خود آورده بوده است ( تا صفحهء 4343 ) . مقالههايى كه عين السلطنه در هر قضيه و جريانى از جرايد ايران و يا ترجمهء جرايد خارجى نقل كرده است حقا با ديد درست و توجه عميق نقل شده است . هيچيك بىدليل و بىوجه نيست . هريك امروزه نوشتهاى است قابل اعتنا براى محقق تاريخ . مثلا نگاه كنيد به منقولات صفحات 4316 ، 4409 ، 4435 ، 4439 ، 4459 ( از جرايد خارجى ) و مقالهء محمد على بامداد در روزنامهء بامداد روشن ( ص 4347 ) دربارهء مهاجرت و مقالهء رعد ( ص 4387 ) و مقاله ديگر رعد به عنوان « تكرار تاريخ » بر ضد مستوفى الممالك ( ص 4617 ) يا مقالهء روزنامهء پروردين برضد وثوق الدوله ( ص 4628 ) . بطور مثال اين عبارت را از آن نقل مىكنم : « تف باد بر آزاديخواهى ما كه مفتضح كرديم تمام آزادىطلبان دنيا را . چقدر ننگين است چنين آزاديخواهى ما . . . برويم دست وثوق الدوله را بوسيده طلب عفو كنيم . چرا خائن مائيم نه او . . . ازو بخواهيم كه چرخهاى آزادى و حريت را به كار اندازد . از او التماس كنيم كه حيات سياسى ايران را تأمين كند . » ( ص 4630 ) . خوانندگان بايد توجه داشته باشند كه اين مطالب مربوط به كابينهء نخست وثوق الدوله است نه آن كابينهاى كه در 1919 قرارداد معروف را با انگليس منعقد كرد . گرفتاريهاى ناشى از حضور قواى خارجى و دخالتهاى همه گونهء عمال سياسى و نظامى آنها فقر شديدى را در ايران به وجود آورد . دولت گرفتار بىپولى عجيب و غريبى بود . بطورى كه وقتى مجبور شد بهجاى حقوق به اعضاى ادارات حوالهء آجر بدهد ( ص 4304 ) . ترقى قيمت اجناس از مباحثى است كه مؤلف گاه به گاه به آن پرداخته است ( از جمله صفحات 4207 ، 4468 ، 4554 ، 4682 ، 4693 ) . دقت در ارقام آنها از جمله در آنچه مربوط به معيشت روزانه است ، مانند بهاى گندم و جو و علوفه و نان ما را متوجه مىسازد كه دولتهاى وقت با چه مشكلات عمدهاى روبهرو بودهاند و چهگونه بهاى اجناس ترقى مىكرده و ميزان آن چه بوده است . بدى نان و سختى آن از مهمترين قضاياى اجتماعى در ايران مىبود ( ص 4303 ) . به مانند مجلّدات ديگر ، اين جلد حاوى اطلاعات بسيار مفيد در احوال عدهاى از رجال است . مشخص است هرچه بر سنش افزوده مىشود شناختش نسبت به افراد افزايش مىگيرد . نوشتههاى اين جلدها مفيدتر و دقيقتر است و خصوصيات اخلاقى و شخصى افراد را بهتر شناسانده است . بطور مثال نگاه كنيد به آنچه دربارهء مستوفى الممالك ( ص 4350 ) ، معتمد السلطنه ( ص 4165 و 4167 ) ، فرمانفرما ( ص 4419 ) ، نصير الدوله ( ص 4634 ) ، علاء السلطنه ( ص 4816 ) ، معير الممالك ( ص 4843 ) ، امير اعلم ( ص 4847 و 4850 ) ، حاجى ميرزا زكى ( ص 4534 ) ، حبيب افشار صاحب مقويم ( ص 4715 و 4765 ) نوشته است . وفيات مشاهير را هم غالبا ياد مىكند : صدر العلماء ( ص 4665 ) ، شريعتمدار گيلانى ( 4684 ) ، اديب الممالك فراهانى ( 4739 ) و ديگران . . . قسمت زيادى ازين مجلد به سپهسالار و فرزندان و خاندان و وابستگان او اختصاص دارد .