يادداشت پنجم پنجمين مجلّد از روزنامهء خاطرات عين السلطنه را به يادداشتهاى دوران نيابت سلطنت ابو القاسم ناصر الملك همدانى اختصاص داده‌ايم . در حقيقت عمدهء محتويات جلدهاى ششم تا نهم يادداشتهاى خطى در اين مجلّد به طبع رسيده است . دوران نيابت سلطنت ناصر الملك از دوره‌هاى آشفته و پرآشوب ايام مشروطيت محسوب مىشود . او به علل نفسانى و آگاهيهاى سياسى كه از جريان امور داشت بيشتر راغب بود كه از ايران به دور و در فرنگستان باشد . تحصيل كرده‌اى تن‌آسا بود . دورهء فرمانروائى او اشدّ دوران نفوذ روس و انگليس در ايران بود . جنگ بين‌المللى ممدّ خرابى اوضاع و نابسامانى احوال مردم شده بود . بىپولى و كمى ارزاق همه‌جا را فرا گرفته بود . دسته‌بنديها و شخصيت‌طلبيها و خودسريهاى شهرى و ايلياتى در سراسر ايران مشهود و رفتارى عادى بود . قشون روس گوشه‌اى و قشون عثمانى گوشه‌اى ديگر از كشور را اشغال كرده بودند . انگليسها هم به وسيلهء ايلات و رجال متنفذ و مأمورين سياسى و نظامى خود آرام نمىنشستند . در اين هنگامه‌ها و كشمكشها عين السلطنه به مانند گذشته به ضبط اخبار علاقه‌مندى داشت و دنبالهء خاطرات خود را از دست نگذاشت . نحوهء كارش همانندست با آنچه دربارهء مجلّد پيشين گفته شد . قسمتى از اين مجلّد خاص شرح حوادث سه سفر عين السلطنه به قزوين است . يك بار از آن سه سفر تا تهران آمده است . در همين مجلّد بخشى به كتابچهء جغرافياى الموت اختصاص يافته است كه از نوشته‌هاى خوب در زمينهء معرفى آباديهاى يك منطقه است ( ص 4092 تا 4102 ) . شايد جزوهء ديگرى موجود نباشد كه وصف قراء و روستاهاى الموت را بدين حد موشكافانه دربر داشته باشد . مطالب اين مجلّد را به اخبار مربوط به تاج‌گذارى احمد شاه ( كه تا اواسط جلد نهم از دفترهاى پس از مشروطه نوشتهء عين السلطنه است ) خاتمه داديم و قسمتى از جلد نهم را كه به روزگار پادشاهى احمد شاه مربوط مىشود در مجلّد ششم از دورهء اين خاطرات خواهيم آورد . عين السلطنه در اين جلد ، به مانند مجلّد پيشين اطلاعات زيادى دربارهء الموت جمع كرده است . از جمله چندبار مقدارى از واژه‌هاى الموتى ( تاتى ) را در دسترس قرار داده است . ( مثلا صفحهء 3612 ) . وصف خوبى از غذاهاى مرسوم الموت دارد ( ص 3646 ) .