از اجارهء گون و طرز كتيراگيرى تفصيلى بيش‌ازپيش آورده است ( ص 77 - 3473 ) . از خاطرات دوران بچگى و جوانى هم مقدارى در اين مجلّد مىبينيم . بخشى كه به طرز درس خواندن نزد معلم سرخانه و آداب مكتب و مدارس قديمى طى ده صفحه ( ص 3389 تا 3398 ) اختصاص داده است بسيار خواندنى و پرمطلب است . آداب سلام نوروز ناصر الدين شاه و مراسم همان جشن نزد مردم را به مانند يك مردم‌شناس دقيق در صفحاتى چند ( 4048 - 4032 ) با نظم گفته است . به مانند جلدهاى پيشين دربارهء رجال و اشخاص بنام اطلاعات خوب دارد . مقدارى از اشعار مبتذل حاجى صدر السلطنه را جاىجاى نقل كرده است كه خواندن آنها براى آگاه شدن از حالات آن شخص مفيدست . سرگذشت خوبى از عباس ميرزا ملك‌آرا ( ص 14 - 4006 ) نوشته است كه دقايقى تازه دربر دارد . از احتساب الملك ( ص 3284 ) و مختار الدوله ( ص 2802 و 2853 ) و سيد بحرينى و ديگران و ديگران ياد مىكند . كسانى كه در مآخذ ديگر اطلاعات زيادى راجع به آنها نيست . در زمينهء مسائل سياسى و اجتماعى با هوشيارى ، سراسر متن سخنان وثوق الدوله وزير امور خارجه در زمان التيماتوم روس را نقل كرده ، همانطور كه با حسن تشخيص متن مصاحبهء سيد ضياء مدير روزنامهء رعد با سفير روس را به ضبط درآورده است و اين هر دو متضمن نكات باريك سياسى است . يادداشتهاى متعددش دربارهء ماليات نمك و دشواريهايى كه آن ترتيب در زندگى مردم پيش آورده بود از زمرهء مطالب اجتماعى و مباحث روزانه است . همانطور كه الغاى ماليات قپان در آن عهد موضوع روز بوده است . * * * مطالب اين مجلّد را به اخبار مربوط به تاج‌گذارى احمد شاه ( كه تا اواسط جلد نهم از دفترهاى خطى نوشتهء عين السلطنه است ) خاتمه داديم و قسمتى از محتويات جلد نهم را كه به روزگار پادشاهى مستقل احمد شاه مربوط مىشود در مجلّد ششم خاطرات خواهيد خواند . هجدهم آذرماه 1377 - ايرج افشار