اما داخل مسجد كه شديم در و ايوان مقابل گنبد و اصل مسجد است و طاق بزرگ است . اين مسجد از بناهاى شاه عباس اول [ است . ] در كتيبهء جلوخان مسجد به خط ثلث رقم بود و تاريخ آن 1025 بود . در مسجد چوب كاج و نقرهء بسيار عالى بود . صحن بزرگ از سه سمت در خارج شدن دارد . جلوى طاق بزرگ به خط نستعليق شرحى نوشته كه دور بود و تاريك . همين‌قدر اسم شاه مرحوم محمد شاه غازى نوشته شده بود كه تعمير فرموده‌اند . من كه همچو مسجد نديده بودم و گويا در ايران مسجد به اين خوبى نباشد . تمام از اره سنگ مرمر دو ذرع و نيم طول و يك ذرع و نيم يك ذرع و چارك عرض و هيچ طرف نسبت با مرمرهائى كه ديده‌ايم نيست . مىگويند اين معدن از وقتى كه شروع به ساختن مسجد شد در اردستان پيدا شده . پس از آن‌كه مسجد تمام شد معدن هم تمام شد . ديگر مرمرى به اين خوبى بيرون نيامد . چنانچه الان هم بيرون نمىآيد . يك تخته سنگ سماق در جرز نزديك در بود كه چشم را خيره مىكرد . از اين ازاره كه گذشتيم تمام مسجد يك‌پارچه چينى فغفورى است كه چشم بيننده باوجود آن‌كه تمام خاك گرفته و در عمرش پاك شدن به خود نديده ، خيره مىشود . يك تكه از اين مرمر ، يك خشت از اين كاشى در ايران پيدا نمىشود . هرچه تعريف از اين مسجد بشود كم است . افسوس كه حكومت و ملت نگاه‌دارى نمىكنند . رو به انهدام نهاده ، كاشيها اغلب ريخته ، يك شكافى هم در طاق وارد شده ، در پاك كردن اين كاشيها كه ابدا اعتنائى نمىشود و روى آن خاك و كثافت به‌اندازه‌اى است كه رنگ كاشى بعضى جاها معلوم نمىشود . دو خلوت در دو گوشهء مسجد هست كه طلاب مسكن دارند . سنگابهاى مرمر اين مسجد يك روز تماشا لازم دارد . « چنين كنند بزرگان چو كرد بايد كار » . از همچو پادشاهى اين نوع ابنيه و آثار لازم است ، تا دلالت بر عظمت و جلالت او تا روز قيامت كند . رحمة الله عليه . چهارباغ از آنجا از راه چهارباغ قديم به خانهء خاله جانم رفتم . اين چهارباغ مثل « آونيوها » ى « 1 » بسيار قشنگ فرنگستان است و گويا آنها را از روى همينها ساخته باشند . وسط جوى آب كه دو طرف آن سنگهاى تراش كشيده شده بعد پياده‌رو هست . درختهاى چنار است . از آن گذشته خيابانى براى سوار و كالسكه هست ، بعد درخت چنار و بعد از آن پياده‌رو كه تمام لبهء اين راهروها سنگ‌تراش است و هردو سمت پياده‌رو دو جادهء كالسكه‌رو يك

--> ( 1 ) - Avenue