كروسينسكى ( مترجم : مهراب اميرى )
285
ده سفرنامه ( فارسى )
در تبريز دوازده حمام وجود دارد كه بعضى بسيار زيبا و مجلل مىباشند بازار در امتداد طول شهر قرار گرفته و بسيار كثيف بهنظر مىرسد . در تبريز مسجدى كه قابل ذكر باشد وجود ندارد و تنها بقاياى مسجدى را كه قبلا شرح آن را دادهام هنگام ورود به شهر مشاهده نمودم . در جنوب غربى شهر در مجاور ارك ، قلعه على شاه قرار دارد اين قلعه در حال حاضر به عنوان انبار مهمات و قسمتهايى هم از آن را به اتاقهاى كشيك و نگهبانى تخصيص دادهاند بهنظر من قسمتهاى فوقانى اين قلعه چندان قابل استفاده نيست چرا كه در اثر وقوع يك زمينلرزه يا يك آتش توپخانه دشمن آسيبپذير است خطر زمينلرزه موجب گرديد كه خانههاى مسكونى را در تبريز به جاى سقف آجرى بيشتر با چوب و ديوارهاى كوتاه بسازند بههمين دليل هم سقف بازار بر خلاف ساير شهرهاى ايران كه از طاق آجرى استفاده شده ، در اينجا از چوب ساختهاند . بطورى كه شنيدم هنگام وقوع زمينلرزه گنبد حمام خان كه يكى از بزرگترين ساختمانهاى تبريز است هيچگونه صدمهاى نديد و محكم و استوار و آسيبناپذير برجاى مانده است ، درصورتىكه بيشتر ديوارها و ساختمانهاى مستحكم شهر ويران شدهاند . چهار سال قبل پيش از آنكه عباس ميرزا وليعهد رسمى كشور به استاندارى آذربايجان منصوب گردد و اين شهر را مقر حكمرانى خود قرار دهد تبريز به صورت يك شهر متروكه درآمده بود او در خلال اين مدت تبريز را ستاد و پايگاه عمليات جنگى خود بر عليه روسها قرار داد در طى اين مدت حصار شهر را به طرز زيبايى مرمت و بازسازى ، و يك ميدان و چند دستگاه عمارت تازه در اين شهر احداث نمود ، در حقيقت قبل از انتصاب عباس ميرزا به حكومت آذربايجان تبريز محل مناسبى براى سكونت و زندگى نبود ولى پس