عبد الحسين نوايى
66
دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )
آمده هرگز نمىتوان كابينهء قانونى يا كابينهء مشروطه خواند . زيرا علاوهبر اينكه اين كابينه به مجلس معرفى نگرديده در نخستين روز زمامدارى اين كابينه بود كه مجلس را به توپ بستند . نكتهاى كه اسباب تعجب و حيرت است عضويت اشخاصى نظير ميرزا حسن خان مشير الدوله و ميرزا حسين خان مؤتمن الملك در چنين كابينه مىباشد و ما نمىدانيم آيا اين كار به رضايت خاطر خود آنها صورت گرفته بود يا نه . ولى آنچه بر ما مسلم است و از اوضاع و احوال بعدى حوادث كشور استنباط مىشود اينست كه اين دولت و اين وزراء از خود داراى هيچ اراده و اختيارى نبودند و در اين هنگام محمد على شاه خودش مستقلا رشتهء امور را به دست گرفته بود و در تمام امور مطلق العنان بود و اگر در كارها علاوهبر ناصحين خارجى خود ( روسها ) مشاورينى هم داشته ، مشاورين او امثال شاپشال و لياخوف صاحبمنصبان روسى قزاقخانه يا نوكران و درباريان مورد اعتماد او امثال امير بهادر جنگ و مفاخر الملك بودند . كما اينكه دستور بمباران مجلس را هم خود شاه مستقيما به لياخوف و شاپشال داده بود . در - هرحال ، در وقايعى كه از اين پس روى داده است فقط ارادهء محمد على شاه دخيل بوده . از اينرو كمتر نامى از وزيران در ميان مىآيد . بمباران مجلس شوراى ملى گزارش جامع جريان حوادث خونين و غمانگيز بمباران مجلس شوراى ملى را كه در روز 23 ج 2 سال 1326 هجرى قمرى روى داد ( يك روز پس از تشكيل كابينهء هشتم ) سيد احمد كسروى در جلد سوم تاريخ انقلاب مشروطيت ايران به تفصيل نوشته است . بنابراين در اينجا براى اجتناب از تكرار و از لحاظ رعايت ايجاز و اختصار كه بناى كار ما در نگارش اين تاريخچه است ، بهطور خلاصه حوادث و نتايج اين روز خونين را يادآورى مىكنيم و از تفصيل وقايع صرفنظر مىنمائيم