عبد الحسين نوايى

254

دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )

سخن به درازا مىكشد . در اين‌جا ما فقط به ذكر عمليات شوستر كه موجب ارسال اولتيماتوم اول و دوم شد مىپردازيم و قسمت دوم يعنى وقايع تبريز را به بعد محول مىداريم و تنها نكته‌اى كه مىتوان ذكر كرد اين است كه از چهار كابينهء متوالى صمصام السلطنه سه كابينهء اولى يكى در 27 رجب بود ديگرى در 7 ذى الحجه و سومى در 20 ذى الحجه و اين سومى مصادف شد با بستن مجلس دوم و اولتيماتوم ثانى روس . عمر اين هيئت‌ها چندان طولانى نبود كه هريك را جداگانه بتوان شرح داد بلكه بهتر است وقايع اين كابينه‌ها را پشت سر هم ذكر كنيم . تأثير اخراج محمد على ميرزا قيام مجاهدانهء مردم طهران و ساير نقاط ايران بر ضد شاه مخلوع كه شرح آن گذشت و موفقيت در اخراج و انهزام آن مرد پيمان‌شكن آخرين اميد دولت روسيه را براى برقرارى اساس گذشته پايمال كرد و هرچند كه سالار الدوله هنوز قلع و قمع نشده بود ولى همه مىدانستند و روسها خود بهتر مىفهميدند كه كار او نيز پا نمىگيرد و آن مرد كوتاه‌فكر سبك‌مغز گريزپا ، قدرت آن را نخواهد يافت كه بتواند بر تخت سلطنت تكيه زند و به ساز خشن و ناموزون عمال دولت تزارى برقصد . روش دولت روس از آن به بعد متوجه اين شد كه با ايجاد بهانه‌اى بتواند با قشون خاك ايران را اشغال نمايد . چنان كه بالاخره در تبريز و گيلان چنين كردند . اقدامات شوستر راجع به شوستر كم‌وبيش در ضمن اقدامات كابينهء مستوفى الممالك ذكرى كرديم و چون او معروفتر از آن است كه به تذكار مجدد حاجت افتد ، اين است كه تنها به چند نكته دربارهء او قناعت مىكنيم .