عبد الحسين نوايى
233
دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )
در دوائر روسى اينجا ، علنا از مراجعت شاه مخلوع اظهار مسرت نموده ورود او را با كمال اطمينان اظهار مىدارند . على الظاهر همچو پنداشتهاند كه اهالى ايران از مجلس بيزار شدهاند گماشتگان و وكلاى شاه حمايت از شاهسونها و تراكمه را براى خود تحصيل نمودهاند و برادرش سالار الدوله از كردستان به حمايت او برخاسته و سپهدار هم در طهران از عود ترتيبات استبدادى بىميل نمىباشد و مسافرت جديد به رشت نيز شاهد اثبات همين مدعاست . » همراهان شاه عبارت بودند از على خان ارشد الدوله ( شوهر اختر الدوله دختر ناصر اين شاه و عمه محمد على ميرزا ) كه به تازگى عنوان سردار ارشد گرفته بود و امير بهادر جنگ و شاهزاده شعاع السلطنه و سعد الدوله و رشيد السلطان . به محض ورود محمد على ميرزا ، طوايف تركمن دور او را گرفتند و چون استراباد حاكمى نداشت ، فتح آن بهزودى فراهم آمده دستجات تركمن تا شاهرود تاختند و قشون شاه مخلوع ، در دو ستون ، يكى از طرف مازندران تحت فرماندهى خود محمد على ميرزا و ديگرى از شاهرود ، تحت نظر ارشد الدوله به طرف تهران حركت كرد . اقدامات سياسى ايران به محض اطلاع دولت از رسيدن محمد على ميرزا به خاك ايران ، بلافاصله به توسط ميرزا مهدى خان سفير ايران در انگلستان ، پسر علاء السلطنه ، به دولت انگليس مراتب را اطلاع داده پروتكل 1909 را كه دولتين مشتركا ، در خصوص جلوگيرى از هرگونه دخالت محمد على ميرزا در امور ايران ، امضاء كرده بودند يادآور شده و به استناد آن از وزارت خارجهء بريتانياى عظمى كه هميشه دلش از براى مظلومين سوخته و فريادش براى حمايت از ممالك مورد تجاوز قرار گرفته بلند است ! پرسيد آيا دولت انگلستان حاضر است كه معنا در اين كار قدمى گذاشته به محمد على ميرزا و سالار الدوله اخطار كند كه حركات آنان به هيچوجه پسنديده نيست و در صورت